परिचय
टर्टुलियन प्रारम्भिक ख्रीष्टियन मण्डलीका सबैभन्दा प्रभावशाली धर्मशास्त्री, प्रतिरक्षावादी (Apologist), लेखक तथा विचारकहरूमध्ये एक थिए। उनलाई प्रायः “ल्याटिन धर्मशास्त्रका पिता”) भनेर चिनिन्छ। टर्टुलियन पश्चिमी मण्डलीका प्रमुख बौद्धिक स्तम्भ मानिन्छन्। उनले ख्रीष्टियन विश्वासलाई रोमी साम्राज्य, मूर्तिपूजक दर्शन र विभिन्न विधर्महरूको विरुद्धमा सशक्त रूपमा प्रतिरक्षा गरे। विशेष गरी, त्रिएक (Trinity), ख्रीष्टको व्यक्तित्व (Christology), पश्चात्ताप, नैतिकता र मण्डलीको अधिकार सम्बन्धी विषयहरूमा उनको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
टर्टुलियनको जीवनले देखाउँछ कि कसरी एक उच्च शिक्षित रोमी नागरिक ख्रीष्टियन विश्वासबाट प्रभावित भएर मण्डलीको महान् रक्षक र धर्मशास्त्री बन्न सक्छ। उनका लेखनहरू आज पनि प्रारम्भिक ख्रीष्टियन धर्मशास्त्र बुझ्नका लागि अमूल्य स्रोत मानिन्छन्।
जन्म, परिवार र प्रारम्भिक शिक्षा
टर्टुलियनको पूरा नाम Quintus Septimius Florens Tertullianus थियो। उनको जन्म लगभग सन् १५५ देखि १६० को बीचमा उत्तर अफ्रिकाको प्रसिद्ध शहर कार्थेजमा भएको मानिन्छ। कार्थेज त्यस समय रोमी साम्राज्यको एक प्रमुख सांस्कृतिक, राजनीतिक तथा शैक्षिक केन्द्र थियो। टर्टुलियनको परिवार सम्भवतः सम्पन्न र प्रतिष्ठित थियो। परम्परागत रूपमा उनका पिता रोमी सेनाका एक अधिकारी थिए भन्ने मान्यता पाइन्छ। यसकारण उनले उत्कृष्ट शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर पाए।
उनले रोमी कानून, दर्शनशास्त्र, वक्तृत्वकला, साहित्य र इतिहासका विषयहरूमा विशेष दक्षता हासिल गरे । विशेष गरी कानून र वक्तृत्वकलाको अध्ययनले उनको लेखनशैलीलाई निकै प्रभाव पारेको थियो। उनका लेखहरू पढ्दा कुनै वकिलले अदालतमा आफ्नो पक्ष राखेझैं तार्किक, प्रखर र प्रभावशाली देखिन्छन्। उनको शिक्षा केवल सैद्धान्तिक थिएन; उनले रोमी समाजको राजनीतिक र कानुनी संरचनालाई गहिरोसँग बुझेका थिए। यही कारणले गर्दा उनले पछि ख्रीष्टियन धर्ममाथि लगाइएका आरोपहरूको खण्डन गर्दा अत्यन्त प्रभावकारी तर्कहरू प्रस्तुत गर्न सके।
ख्रीष्टियन विश्वासमा परिवर्तन
टर्टुलियन जन्मजात ख्रीष्टियन थिएनन्। उनी मूर्तिपूजक रोमी संस्कृतिमा हुर्केका थिए। युवावस्थामा उनले रोमी धर्म, दर्शन तथा सांसारिक जीवनशैलीलाई नजिकबाट अनुभव गरेका थिए तर दोस्रो शताब्दीको अन्त्यतिर उनले ख्रीष्टियनहरूको जीवनलाई नजिकबाट अवलोकन गर्न थाले। विशेष गरी, रोमी सरकारद्वारा गरिएको कठोर सतावटका बीच पनि ख्रीष्टियनहरूले आफ्नो विश्वास त्याग्न अस्वीकार गरेको घटनाले उनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो । त्यस समयमा धेरै ख्रीष्टियनहरूलाई जेल हालिन्थ्यो, यातना दिइन्थ्यो, सार्वजनिक रूपमा मारिन्थ्यो र सिंहको अगाडि फालिन्थ्यो तर तिनीहरू येशू ख्रीष्टप्रतिको आफ्नो विश्वासमा अडिग रहन्थे। टर्टुलियनले देखे कि यस्ता मानिसहरू कुनै राजनीतिक क्रान्तिकारी होइनन्, बरु नैतिक, पवित्र र सत्यनिष्ठ नागरिक हुन्। यही अनुभवले उनलाई ख्रीष्टियन धर्मको सत्यताप्रति आकर्षित गर्यो।
करिब सन् १९५ तिर उनले ख्रीष्टियन विश्वास स्वीकार गरे। उनको धर्म परिवर्तन केवल व्यक्तिगत निर्णय थिएन; यो उनको सम्पूर्ण जीवनको दिशानिर्देश परिवर्तन गर्ने घटना थियो। टर्टुलियन अत्यन्त कठोर नैतिक विचारका व्यक्ति थिए। उनले जोड दिएका विषयहरू पवित्रता, उपवास, प्रार्थना, आत्मसंयम, विनम्रता, विवाहको पवित्रता र पश्चात्ताप थिए। उनको विचारमा ख्रीष्टियन जीवन संसारको जीवनशैलीभन्दा स्पष्ट रूपमा फरक हुनुपर्छ। उनले विलासिता, अनैतिक मनोरञ्जन र सांसारिक जीवनशैलीको कडा आलोचना गरे।
ख्रीष्टियन लेखकको रूपमा उदय
ख्रीष्टियन बनेपछि टर्टुलियनले आफ्नो सम्पूर्ण बौद्धिक क्षमता मण्डलीको सेवामा समर्पित गरे। उनले लेखनलाई आफ्नो मुख्य सेवकाइ बनाए। उनले लगभग ३० भन्दा बढी पुस्तक, निबन्ध तथा धर्मशास्त्रीय ग्रन्थहरू लेखे। ती लेखनहरू मुख्यतः तीन क्षेत्रमा केन्द्रित थिए, (क) ख्रीष्टियन विश्वासको प्रतिरक्षा, (ख) विधर्महरूको विरोध (ग) नैतिक तथा आध्यात्मिक जीवनको शिक्षा । उनको लेखन शैली तीक्ष्ण, साहसी र कहिलेकाहीँ आक्रामक पनि थियो। उनले सत्यको प्रतिरक्षामा कुनै सम्झौता गर्दैनथे।
रोमी साम्राज्यविरुद्ध ख्रीष्टियन विश्वासको प्रतिरक्षा
टर्टुलियनको सबैभन्दा प्रसिद्ध ग्रन्थ हो, Apologeticus यस पुस्तकमा उनले रोमी शासकहरूलाई सीधै सम्बोधन गर्दै ख्रीष्टियनहरूविरुद्ध लगाइएका आरोपहरूको खण्डन गरेका छन्। त्यस समय ख्रीष्टियनहरूलाई नास्तिक, राष्ट्रद्रोही, समाजविरोधी र अनैतिक भनेर आरोप लगाइन्थ्यो।
टर्टुलियनले ती आरोपहरू निराधार भएको प्रमाणित गरे। उनले तर्क गरे कि ख्रीष्टियनहरू रोमी राज्यका शत्रु होइनन्। उनीहरू सम्राटका लागि प्रार्थना गर्छन्, कानूनको सम्मान गर्छन् र नैतिक जीवन बिताउँछन्।
त्रिएक सिद्धान्तको विकासमा योगदान
टर्टुलियनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण धर्मशास्त्रीय योगदान त्रिएक सिद्धान्तसँग सम्बन्धित छ। उनले पहिलो पटक ल्याटिन शब्द Trinitas (त्रिएक) प्रयोग गरेका थिए। त्यस समय मण्डलीले पिता, पुत्र र पवित्र आत्मा सम्बन्धी बाइबलीय शिक्षालाई व्यवस्थित रूपमा व्याख्या गर्ने प्रयास गरिरहेको थियो। टर्टुलियनले सिकाए कि परमेश्वर एक हुनुहुन्छ तर उहाँ तीन व्यक्तित्वमा प्रकट हुनुहुन्छ पिता, पुत्र र पवित्र आत्मा मा, उनको यो शिक्षाले पछि Council of Nicaea र अन्य मण्डलीय सभाहरूमा विकसित त्रिएक सिद्धान्तको आधार तयार गर्यो।
ख्रीष्टशास्त्रमा योगदान
टर्टुलियनले येशू ख्रीष्ट पूर्ण परमेश्वर र पूर्ण मानिस हुनुहुन्छ भन्ने शिक्षालाई बलियो रूपमा प्रतिरक्षा गरे। त्यस समयमा केही विधर्मी समूहहरूले येशू केवल मानिस हुनुहुन्थ्यो वा केवल आत्मिक अस्तित्व हुनुहुन्थ्यो भन्ने शिक्षा फैलाइरहेका थिए। टर्टुलियनले बाइबलका आधारमा सिकाए कि ख्रीष्टमा दुई स्वभाव छन्:
- ईश्वरीय स्वभाव
- मानवीय स्वभाव
यी दुवै स्वभाव एउटै व्यक्तित्वमा एकीकृत छन् पछि मण्डलीले यही शिक्षालाई आधिकारिक रूपमा स्वीकार गर्यो।
मृत्यु
टर्टुलियनको मृत्यु सम्भवतः सन् २२०–२४० को बीचमा भएको मानिन्छ। यद्यपि उनको अन्तिम जीवनबारे धेरै विवरण उपलब्ध छैनन्, उनको प्रभाव भने शताब्दीयौँसम्म रहिरह्यो। पश्चिमी मण्डलीको धर्मशास्त्र, प्रतिरक्षाशास्त्र र मण्डलीको सिद्धान्त विकासमा टर्टुलियनको प्रभाव अत्यन्त गहिरो छ।
निष्कर्ष
टर्टुलियन प्रारम्भिक ख्रीष्टियन मण्डलीका सबैभन्दा प्रतिभाशाली र प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूमध्ये एक थिए। उनले ख्रीष्टियन विश्वासलाई केवल भावनात्मक वा आध्यात्मिक स्तरमा मात्र होइन, बौद्धिक र धर्मशास्त्रीय स्तरमा पनि सशक्त रूपमा प्रतिरक्षा गरे। त्रिएक सिद्धान्तको भाषिक विकास, ख्रीष्टको व्यक्तित्व सम्बन्धी शिक्षाको स्पष्ट व्याख्या, विधर्मविरुद्धको संघर्ष तथा नैतिक जीवनप्रतिको उनको जोडले उनलाई मण्डली इतिहासको अमर व्यक्तित्व बनाएको छ। आज पनि प्रारम्भिक मण्डलीको इतिहास र धर्मशास्त्र अध्ययन गर्दा टर्टुलियनको नाम अत्यन्त सम्मानका साथ लिइन्छ, किनकि उनले ख्रीष्टियन विश्वासलाई तर्क, धर्मशास्त्र र जीवन व्यवहारका क्षेत्रमा दृढ रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
