परिचय
प्रारम्भिक ख्रीष्टियन मण्डलीको इतिहासमा केही यस्ता व्यक्तित्वहरू छन् जसले प्रेरितहरूको युग र त्यसपछिको मण्डलीबीच सेतुको काम गरेका छन्। यस्ता व्यक्तित्वहरूमध्ये रोमका क्लेमेन्ट (Clement of Rome) अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छन्। उनी प्रेरितहरूको समय नजिकै जीवित थिए र सम्भवतः प्रेरितहरूकै शिक्षाबाट प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भएका थिए। यस कारण उनी “प्रेरितकालीन फादरहरू” (Apostolic Fathers) मध्ये एक मानिन्छन्।
क्लेमेन्ट विशेष गरी मण्डलीको एकता, नम्रता, प्रेम, अनुशासन, आत्मिक नेतृत्व तथा प्रेरितीय परम्पराको संरक्षणका लागि प्रसिद्ध छन्। उनले लेखेको “प्रथम क्लेमेन्ट” (First Clement) नामक पत्र नयाँ करारपछिको सबैभन्दा पुरानो र महत्वपूर्ण ख्रीष्टियन दस्तावेजहरूमध्ये एक मानिन्छ। यो पत्रले पहिलो शताब्दीको अन्त्यतिरको मण्डलीको जीवन, नेतृत्व र विश्वासलाई बुझ्न अमूल्य सहायता प्रदान गर्दछ।
यदि इग्नेसियसलाई शहीदी विश्वासको प्रतीक मानिन्छ भने रोमका क्लेमेन्टलाई मण्डलीको एकता र शान्तिका धर्मशास्त्रीका रूपमा सम्झिन्छन्। उनको जीवन र सेवकाइले प्रारम्भिक मण्डलीले सामना गरेका चुनौतीहरू तथा तिनको समाधानका लागि अपनाइएका आध्यात्मिक उपायहरूलाई उजागर गर्दछ।
क्लेमेन्टको जन्म सम्भवतः इस्वी संवत् ३५ देखि ५० को बीचमा भएको मानिन्छ। यद्यपि उनको जन्मस्थान, परिवार र प्रारम्भिक जीवनबारे स्पष्ट ऐतिहासिक विवरणहरू उपलब्ध छैनन्। प्रारम्भिक मण्डलीका केही लेखकहरूले उनी रोमी समाजका शिक्षित र प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूमध्ये एक थिए भन्ने संकेत गरेका छन्।
धेरै विद्वान्हरूको विचारमा क्लेमेन्ट प्रेरितहरूको पुस्तासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित थिए। विशेषगरी प्रेरित पत्रुस र प्रेरित पावलसँग उनको सम्बन्ध रहेको परम्परा पाइन्छ। दोस्रो शताब्दीका मण्डली इतिहासकारहरूले पनि क्लेमेन्टले प्रेरितहरूको शिक्षा प्रत्यक्ष रूपमा सुनेको उल्लेख गरेका छन्। नयाँ करारको फिलिप्पीको पत्र ४:३ मा प्रेरित पावलले “क्लेमेन्ट” नाम गरेका एक सहयोगीको उल्लेख गरेका छन्। यद्यपि त्यो व्यक्ति रोमका क्लेमेन्ट नै हुन् भन्ने कुराको पूर्ण प्रमाण छैन, तर प्रारम्भिक मण्डलीका धेरै लेखकहरूले दुवैलाई एउटै व्यक्ति मान्ने गरेका थिए। यदि यो परम्परा सत्य हो भने क्लेमेन्टले प्रेरित पावलको सेवकाइलाई प्रत्यक्ष रूपमा देखेका थिए भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।
पहिलो शताब्दीको अन्त्यतिरको मण्डली
क्लेमेन्टको सेवाकाल बुझ्नका लागि पहिलो शताब्दीको अन्त्यतिरको मण्डलीको अवस्थालाई बुझ्न आवश्यक छ। यस समयसम्म यरूशलेम मन्दिर ध्वस्त भइसकेको थियो (सन् ७०)। अधिकांश प्रेरितहरू शहीद भइसकेका थिए। ख्रीष्टियन मण्डली रोमी साम्राज्यका विभिन्न भागहरूमा फैलिइसकेको थियो। यहूदी र गैरयहूदी विश्वासीहरू एउटै मण्डलीमा सहभागी भइरहेका थिए। विभिन्न झूटा शिक्षाहरू देखा पर्न थालेका थिए।
मण्डली तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको भए पनि त्यसले विभिन्न समस्याहरू पनि भोगिरहेको थियो। नेतृत्वसम्बन्धी विवाद, विभाजन, व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा र झूटा शिक्षाले कतिपय मण्डलीहरूलाई प्रभावित गरिरहेका थिए। यही कठिन समयमा क्लेमेन्टले नेतृत्वको जिम्मेवारी सम्हाले।
रोमको मण्डली र क्लेमेन्टको नेतृत्व
पहिलो शताब्दीको अन्त्यसम्म रोमको मण्डली ख्रीष्टियन संसारको महत्वपूर्ण केन्द्र बनिसकेको थियो। रोमी साम्राज्यको राजधानी भएकाले रोममा संसारका विभिन्न भागबाट मानिसहरू आउँथे। रोमको मण्डलीमा यहूदी विश्वासीहरू, ग्रीक विश्वासीहरू, रोमी नागरिकहरू, दासहरू, व्यापारीहरू सबै सहभागी थिए। यस्तो विविधतायुक्त मण्डलीको नेतृत्व गर्नु सजिलो कार्य थिएन।
परम्पराअनुसार क्लेमेन्ट रोमका चौथो बिशप थिए। प्रेरित पत्रुसपछि लिनुस, त्यसपछि एनाक्लेटस र त्यसपछि क्लेमेन्ट नेतृत्वमा आएका थिए। उनको नेतृत्वकाल सम्भवतः इस्वी संवत् ८८ देखि ९९ वा ९२ देखि १०१ सम्म रहेको मानिन्छ। क्लेमेन्टको नेतृत्वको विशेषता कठोर शासन होइन, बरु आध्यात्मिक बुद्धिमत्ता, नम्रता र मेलमिलापको भावना थियो।
कोरिन्थको मण्डलीमा उत्पन्न संकट
क्लेमेन्टको जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण घटना कोरिन्थको मण्डलीसँग सम्बन्धित छ। कोरिन्थको मण्डली नयाँ करारको समयदेखि नै विभाजन र विवादका लागि परिचित थियो। प्रेरित पावलले पनि आफ्नो पत्रमा त्यहाँका विभिन्न समस्याहरूलाई सम्बोधन गरेका थिए। पहिलो शताब्दीको अन्त्यतिर फेरि एकपटक कोरिन्थको मण्डलीमा गम्भीर संकट उत्पन्न भयो। केही जवान र महत्वाकांक्षी व्यक्तिहरूले लामो समयदेखि सेवा गरिरहेका अगुवाहरूलाई पदबाट हटाएका थिए। यस घटनाले मण्डलीभित्र गम्भीर विभाजन ल्यायो। जब रोमको मण्डलीले यो समाचार सुने, क्लेमेन्टले सम्पूर्ण मण्डलीको तर्फबाट एउटा लामो पत्र लेखे। यही पत्र आज “प्रथम क्लेमेन्ट” नामले प्रसिद्ध छ।
“प्रथम क्लेमेन्ट” प्रारम्भिक ख्रीष्टियन साहित्यको एक उत्कृष्ट कृति हो। यो पत्रको महत्व धेरै कारणले विशेष छ।
- पहिलो, यो नयाँ करारबाहिरको सबैभन्दा पुरानो ख्रीष्टियन दस्तावेजहरूमध्ये एक हो।
- दोस्रो, यसले पहिलो शताब्दीको अन्त्यतिरको मण्डलीको जीवनको वास्तविक चित्र प्रस्तुत गर्छ।
- तेस्रो, यसले प्रेरितहरूको शिक्षालाई अगाडि बढाएको देखाउँछ।
- चौथो, यसले मण्डलीको नेतृत्व, अनुशासन र एकताबारे महत्वपूर्ण जानकारी दिन्छ।
क्लेमेन्टले यस पत्रमा कुनै क्रोध वा कठोरता प्रयोग गरेनन्। बरु उनले प्रेम, नम्रता र धर्मशास्त्रीय तर्कद्वारा कोरिन्थका विश्वासीहरूलाई सम्झाउने प्रयास गरे।
क्लेमेन्टको विचारमा मण्डलीका धेरै समस्याहरूको मूल कारण अहङ्कार हो। उनले देखे कि कोरिन्थको विवाद पनि व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा र घमण्डबाट उत्पन्न भएको थियो। त्यसैले उनले नम्रतालाई ख्रीष्टियन जीवनको आधारशिला माने। उनले पुरानो करारका पात्रहरूको उदाहरण प्रस्तुत गरे, अब्राहाम, मोशा र दाऊद यी सबै महान् व्यक्तिहरू थिए, तर उनीहरू नम्र पनि थिए। क्लेमेन्टका अनुसार परमेश्वरले घमण्डीहरूलाई विरोध गर्नुहुन्छ तर नम्रहरूलाई अनुग्रह दिनुहुन्छ। उनको विचारमा नम्रता बिना न त व्यक्तिगत आत्मिक वृद्धि सम्भव छ न मण्डलीको एकता।
क्लेमेन्टको शिक्षाको केन्द्रमा प्रेम थियो। उनले बारम्बार जोड दिए कि ख्रीष्टियन समुदायको पहिचान प्रेमबाट हुनुपर्छ। उनले सिकाए, प्रेमले ईर्ष्यालाई हटाउँछ। प्रेमले विभाजनलाई अन्त्य गर्छ। प्रेमले क्षमा गर्न सिकाउँछ। प्रेमले मण्डलीलाई बलियो बनाउँछ। उनका अनुसार प्रारम्भिक विश्वासीहरूको सफलताको मुख्य कारण उनीहरूको पारस्परिक प्रेम थियो। जब प्रेम कमजोर हुन्छ, तब विभाजन सुरु हुन्छ। त्यसैले उनले कोरिन्थका विश्वासीहरूलाई प्रेम र मेलमिलापमा फर्कन आह्वान गरे।
क्लेमेन्टको एउटा महत्वपूर्ण योगदान मण्डलीको नेतृत्वसम्बन्धी शिक्षामा पाइन्छ। उनले सिकाए कि मण्डलीको नेतृत्व कुनै राजनीतिक पद होइन। नेतृत्व परमेश्वरद्वारा दिइएको जिम्मेवारी हो, सेवकाइको अवसर हो। आत्मिक उत्तरदायित्व हो। उनले तर्क गरे कि प्रेरितहरूले विभिन्न स्थानहरूमा अगुवाहरू नियुक्त गरेका थिए। ती अगुवाहरूले फेरि आफ्ना उत्तराधिकारीहरू नियुक्त गरे।
यसलाई पछि “प्रेरितीय उत्तराधिकार” (Apostolic Succession) भनियो। क्लेमेन्टका अनुसार वैधानिक अगुवाहरूलाई अन्यायपूर्वक हटाउनु मण्डलीको शान्ति भङ्ग गर्नु हो।
क्लेमेन्टको धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोण
क्लेमेन्टको धर्मशास्त्र अत्यन्त व्यावहारिक थियो। उनले मुख्य रूपमा परमेश्वरको सार्वभौमिकता, विश्वास, आज्ञाकारिता, प्रेम, नम्रता, एकता पुनरुत्थान जस्ता विषयहरूमा जोड दिएका छन्। विशेष गरी पुनरुत्थानसम्बन्धी उनको शिक्षामा रोचक उदाहरण पाइन्छ। उनले फिनिक्स नामक चराको प्राचीन कथालाई पुनरुत्थानको सम्भावनाको उदाहरणका रूपमा प्रयोग गरेका थिए। यद्यपि आधुनिक दृष्टिले त्यो कथा ऐतिहासिक होइन, तर उनले प्रकृतिमा देखिने नवीकरणका उदाहरणद्वारा पुनरुत्थानको सत्यलाई स्पष्ट पार्न खोजेका थिए।
क्लेमेन्टको मृत्यु
क्लेमेन्टको मृत्युबारे ऐतिहासिक तथ्यहरू सीमित छन् पछि विकसित भएको परम्पराअनुसार उनलाई निर्वासनमा पठाइयो र अन्ततः समुद्रमा डुबाएर मारियो। यद्यपि आधुनिक इतिहासकारहरू यस कथालाई पूर्ण रूपमा प्रमाणित मान्दैनन्। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ प्रारम्भिक मण्डलीले उनलाई विश्वासयोग्य सेवक र सम्भावित शहीदको रूपमा सम्मान गरेको थियो।
क्लेमेन्टको प्रभाव शताब्दीयौँसम्म कायम रह्यो। उनको पत्रलाई कतिपय प्रारम्भिक मण्डलीहरूमा सार्वजनिक आराधनामा समेत पढिन्थ्यो। पछि आएका महान् धर्मशास्त्रीहरू: इग्नेसियस, स्मिर्नाका पोलिकार्प, लियोनका इरेनियस, अलेक्जेन्ड्रियाका ओरिजेन र हिप्पोका अगस्टिन सबैले उनको योगदानको प्रशंसा गरेका छन्। ऐतिहासिक तथ्यहरू सीमित छन्। आज पनि मण्डली इतिहास अध्ययन गर्दा क्लेमेन्टलाई प्रेरितहरूको शिक्षालाई दोस्रो पुस्तासम्म सुरक्षित रूपमा पुर्याउने प्रमुख व्यक्तिका रूपमा सम्झिन्छन्।
निष्कर्ष
रोमका क्लेमेन्ट प्रारम्भिक मण्डलीका महान् अगुवा, शिक्षक र एकताका धर्मशास्त्री थिए। उनले विभाजनग्रस्त मण्डलीलाई प्रेम, नम्रता र मेलमिलापको मार्गमा फर्काउने प्रयास गरे। उनको प्रसिद्ध पत्र “प्रथम क्लेमेन्ट” ले पहिलो शताब्दीको मण्डलीको जीवन, नेतृत्व र विश्वासलाई बुझ्न अमूल्य जानकारी प्रदान गर्दछ। क्लेमेन्टको जीवनले आज पनि विश्वासीहरूलाई सिकाउँछ कि मण्डलीको वास्तविक शक्ति सङ्ख्या, सम्पत्ति वा प्रभावमा होइन, बरु प्रेम, नम्रता, आज्ञाकारिता र एकतामा निहित हुन्छ। यही कारणले उनी प्रेरितकालीन फादरहरूमध्ये एक महान् व्यक्तित्वका रूपमा सदैव सम्मानित रहनेछन्।
