येशू ख्रीष्टको क्रान्ति हतियार, राजनीति वा कानुनको बलमा होइन, बरु केवल प्रेम, करुणा र बलिदानको जगमा उभिएको थियो । प्राचीन संसारको त्यो क्रूर युगमा जहाँ गरिब, दास, महिला र बालबालिकालाई पशुसरह हेला गरिन्थ्यो र ‘ग्लाडिएटर’ जस्ता खेलका नाममा मानिसलाई मानिसकै अगाडि मारिन्थ्यो । त्यहाँ येशूले हरेक टुटेका र हेपिएका हृदयलाई अंगाल्नु भयो । उहाँले संसारलाई “आँखाको बदला आँखा” होइन, बरु क्रुसको पीडामा छँदा पनि आफ्ना हत्याराहरूलाई क्षमा गर्दै “हे पिता, यिनीहरूलाई क्षमा गर्नुहोस्“ भन्न सिकाउनुभयो । यही क्षमा र प्रेमको बीउले नै इतिहासका अँध्यारा पानाहरूबाट दासप्रथा, सतीप्रथा र शिशु हत्या जस्ता क्रूरताहरूलाई सदाका लागि मेटाइदियो, जसको जगमा आजको मानव अधिकार, महिला अधिकार र बाल अधिकारको सुन्दर संसार ठडिएको छ ।
उहाँ आफैँले बिरामी र कुष्ठरोगीहरूलाई हातले छोएर सिकाउनुभएको करुणाले नै संसारमा अस्पताल, अनाथालय र रेडक्रस जस्ता परोपकारी संस्थाहरूको जन्म भयो । एउटा राजा भएर पनि उहाँले आफ्ना चेलाहरूको खुट्टा धोएर देखाउनुभयो कि साँचो महानता हुकुम चलाउनुमा होइन, अरूको आँसु पुछ्नु र सेवा गर्नुमा छ । आज हामीले सास फेरिरहेको आधुनिक संसारमा जुन शिक्षा, विज्ञान, स्वास्थ्य र स्वतन्त्रता छ, त्यो सबै २,००० वर्षअघि येशूले आफ्नो रगत र आँसुले रोप्नुभएको प्रेमको फल हो । उहाँले संसारलाई बाहिरबाट मात्र होइन, मानिसको भित्री हृदयलाई नै बदलेर यो धर्तीलाई स्वर्गजस्तै सुन्दर र बस्न योग्य बनाइदिनुभयो ।
१. मानवीय मूल्य, समानता र मानव अधिकारको जग
प्राचीन ग्रीक, रोमन वा अन्य सभ्यताहरूमा मानिसको मूल्य उसको जात, लिङ्ग, नागरिकता वा सामाजिक प्रतिष्ठाको आधारमा तय हुन्थ्यो । दासहरूलाई मानिस होइन, मालिकको जीवित सम्पत्ति (Property) मानिन्थ्यो । अनगिन्ती मानिसहरूलाई मनोरञ्जनका लागि ‘ग्लाडिएटर’ (Gladiator) बनाएर रङ्गशालामा जनावरहरूसँग लडाईं गराई मारिन्थ्यो । येशूले यस क्रूर सामाजिक संरचनाको जरा नै हल्लाइदिनुभयो ।
- बाइबलको विस्तृत आधार: येशूले मानिसको बाहिरी रूप वा ओहदा कहिल्यै हेर्नुभएन । उहाँले समाजले भित्तामा धकेलेका कर उठाउने पापीहरू, सामरी जस्ता अपहेलित जाति र मगन्तेहरूलाई अंगाल्नुभयो । उहाँले मत्ती २५:३५–४० मा भन्नुभयो कि जब हामी भोका, नाङ्गा र थुनिएकाहरूलाई मद्दत गर्छौँ, तब हामीले स्वयम् येशूलाई सेवा गरिरहेका हुन्छौँ । प्रेरित पावलले गलाती ३:२८ मा ऐतिहासिक घोषणा गरे, ख्रीष्टमा यहूदी वा ग्रीक (जातीय भेदभाव), दास वा फुक्का (वर्गभेद), पुरुष वा स्त्री (लिङ्गभेद) भन्ने हुँदैन, सबै समान हुन् ।
- आधुनिक संसारमा ल्याएको परिवर्तन: इतिहासमा दासप्रथा उन्मूलन गर्नका लागि येशूको यो शिक्षा नै सबैभन्दा ठूलो हतियार बन्यो । बेलायतमा विलियम विल्बरफोर्स (William Wilberforce) र अमेरिकामा अब्राहम लिन्कन जस्ता नेताहरूले बाइबलकै शिक्षाबाट प्रेरित भएर दासप्रथा विरुद्ध कानुन बनाए । सन् १९४८ मा संयुक्त राष्ट्र संघ (UN) ले जारी गरेको “विश्वव्यापी मानव अधिकारको घोषणापत्र” (Universal Declaration of Human Rights) को पहिलो धारा “सबै मानिसहरू जन्मजात स्वतन्त्र र प्रतिष्ठा तथा अधिकारका मामलामा समान हुन्छन्“ येशूले स्थापित गर्नुभएको आध्यात्मिक समानताकै आधुनिक रूप हो ।
२. प्रेम, क्षमा र न्यायको क्रान्तिकारी मानक
येशू आउनुअघि संसार “न्याय” भन्नाले प्रतिशोध (Retribution) लाई बुझ्दथ्यो । पुरानो नियमको समयमा पनि र रोमी कानुनमा पनि “आँखाको बदला आँखा र दाँतको बदला दाँत” भन्ने नियम कडा रूपमा लागू थियो । शत्रुलाई घृणा गर्नु र आफ्ना मानिसलाई मात्र प्रेम गर्नुलाई स्वाभाविक मानिन्थ्यो ।
- बाइबलको विस्तृत आधार: येशूले आफ्नो प्रसिद्ध ‘डाडाँको उपदेश’ मा भन्नुभयो, “तिमीहरूले सुनेका छौ कि भनिएको थियो, ‘आफ्नो छिमेकीलाई प्रेम गर र आफ्नो शत्रुलाई घृणा गर ।‘ तर म तिमीहरूलाई भन्दछु, आफ्ना शत्रुहरूलाई प्रेम गर र तिमीहरूलाई खेदो गर्नेहरूका निम्ति प्रार्थना गर“ (मत्ती ५:४३–४४) । यति मात्र होइन, जब पन्तियस पिलातस र रोमी सिपाहीहरूले उहाँलाई क्रुसमा किलो ठोकेर ठड्याए, तब उहाँले बदलाको श्राप दिनुभएन, बरु प्रार्थना गर्नुभयो: “हे पिता, यिनीहरूलाई क्षमा गर्नुहोस्, किनकि यिनीहरूले के गरिरहेका छन्, जान्दैनन्“ (लूका २३:३४) । उहाँले ‘सुनौलो नियम’ (Golden Rule) दिनुभयो कि तिमी अरूबाट जे अपेक्षा गर्छौ, अरूलाई पनि त्यस्तै व्यवहार गर (मत्ती ७:१२) ।
- आधुनिक संसारमा ल्याएको परिवर्तन: यो शिक्षाले संसारको राजनीतिक र सामाजिक दर्शनमा अहिंसा र मेलमिलापको नयाँ मार्ग खोल्यो । अमेरिकामा अश्वेतहरूका लागि नागरिक अधिकारको आन्दोलन लड्ने मार्टिन लुथर किङ जूनियर (Martin Luther King Jr.) ले स्पष्ट भनेका थिए कि उनले आन्दोलनको प्रविधि महात्मा गान्धीबाट सिके तर त्यसको आत्मा येशू ख्रीष्टको शिक्षाबाट लिएका थिए । दक्षिण अफ्रिकामा रंगभेद (Apartheid) को अन्त्यपछि नेल्सन मण्डेला र आर्चबिशप डेसमन्ड टुटुले ‘सत्य र मेलमिलाप आयोग’ (Truth and Reconciliation Commission) गठन गरेर बदलाको सट्टा ख्रीष्टियन क्षमाको सिद्धान्त लागू गरे, जसले देशलाई ठूलो गृहयुद्धबाट बचायो । आज आधुनिक न्याय प्रणालीमा अपराधीलाई ‘यातना दिने’ भन्दा पनि ‘सुधार्ने र पुनर्स्थापित गर्ने’ (Reformative Justice) जुन अवधारणा छ, त्यो येशूकै शिक्षाको प्रभाव हो ।
३. महिला र बालबालिकाको सामाजिक प्रतिष्ठा र अधिकार
प्रथम शताब्दीको यहूदी र रोमी समाजमा महिलाहरूको कानुनी अस्तित्व निकै कमजोर थियो । उनीहरूलाई शिक्षाको अधिकार थिएन र पुरुषको सम्पत्तिसरह राखिन्थ्यो । बालबालिकाहरूको अवस्था झन् दयनीय थियो; रोमी कानुनअनुसार बुबालाई आफ्नो कमजोर वा अपाङ्ग बच्चालाई जन्मनासाथ फाल्ने वा मार्ने अधिकार (Infanticide) थियो ।
- बाइबलको विस्तृत आधार: येशूले त्यस समयको सांस्कृतिक पर्खालहरूलाई भत्काउनुभयो । यूहन्ना ४ अध्यायमा उहाँले समाजले बहिष्कार गरेकी एक सामरी महिलासँग सार्वजनिक रूपमा लामो धार्मिक संवाद गर्नुभयो, जुन त्यस समयको समाजमा वर्जित थियो । लूका १०:३८–४२ मा उहाँले मार्थाकी बहिनी मरियमलाई पुरुषहरू सरह आफ्नो खुट्टाको नजिक राखेर धर्मशास्त्र सिकाउनुभयो । अझ ठूलो कुरा, येशू बौरी उठ्नुभएको पहिलो प्रत्यक्षदर्शी र गवाही महिलाहरू (मरियम मग्दलीनी र अरू) नै थिए (यूहन्ना २०:१–१८), जबकि त्यतिबेला अदालतमा महिलाको गवाहीलाई प्रमाण समेत मानिँदैनथ्यो । बालबालिकालाई धपाउन खोज्ने चेलाहरूलाई हप्काउँदै उहाँले भन्नुभयो, “बालबालिकाहरूलाई मकहाँ आउन देऊ… किनभने परमेश्वरको राज्य यस्तैहरूको हो“ (मर्कूस १०:१४) ।
- आधुनिक संसारमा ल्याएको परिवर्तन: येशूका चेलाहरूले रोमी साम्राज्यभरि नवजात शिशुहरूलाई फाल्ने प्रवृत्तिको विरोध गरे र अनाथ बालबालिकाहरूलाई संरक्षण दिन थाले । ख्रीष्टियन धर्मकै प्रभावले गर्दा महिलालाई शिक्षा दिने, सम्पत्तिमा अधिकार दिने र स्वतन्त्रता दिने कानुनहरूको विकास भयो । भारतमा विलियम केरी जस्ता ख्रीष्टियन मिसनरीहरूले राजा राममोहन रायसँग मिलेर ‘सतीप्रथा’ (श्रीमान् मर्दा श्रीमतीलाई जिउँदै जलाउने प्रथा) र बालविवाह विरुद्ध कडा कानुनी लडाईं लडेर त्यसको अन्त्य गराए । आज संसारभरि नै महिला सशक्तीकरण, लैङ्गिक समानता र बाल अधिकार (Child Rights) का जुन आधुनिक कानुनहरू छन्, ती सबैको जग येशूले नै बसाल्नुभएको हो ।
४. आधुनिक चिकित्सा, स्वास्थ्य सेवा र परोपकार (Charity)
प्राचीन संसारमा अस्पताल भन्ने संस्थाहरू हुँदैनथे । सेनाका लागि केही उपचार केन्द्र भए पनि आम नागरिक, गरिब र महामारीका बिरामीहरूका लागि कुनै व्यवस्था थिएन । कोही बिरामी परेमा वा कुष्ठरोग लागेमा उसलाई समाज र परिवारबाट टाढा जङ्गल वा ओडारमा मर्नका लागि छोडिदिने चलन थियो ।
- बाइबलको विस्तृत आधार: येशूको सम्पूर्ण सेवकाई करुणा र चङ्गाईले भरिएको थियो । मत्ती ४:२३ मा लेखिएको छ, उहाँ गाउँ-गाउँ र सहर-सहर गएर मानिसहरूका सबै किसिमका रोग र दुर्बलताहरू निको पार्नुहुन्थ्यो । उहाँले समाजले छुन समेत डराउने कुष्ठरोगीहरूलाई आफ्नो हातले छोएर निको पार्नुभयो (मर्कूस १:४०–४२) । उहाँले आफ्ना चेलाहरूलाई भन्नुभयो, “बिरामीहरूलाई निको पार, कुष्ठरोगीहरूलाई शुद्ध पार… तिमीहरूले सित्तैँमा पायौ, सित्तैँमा देऊ“ (मत्ती १०:८) ।
- आधुनिक संसारमा ल्याएको परिवर्तन: येशूको यसै आज्ञा र उदाहरणबाट प्रेरित भएर चौथो शताब्दीमा इतिहासमै पहिलो पटक आम सर्वसाधारणका लागि सार्वजनिक अस्पतालहरू (Public Hospitals) ख्रीष्टियनहरूले नै स्थापना गरे (जस्तै: सेन्ट बासिलको अस्पताल) । इतिहासमा जब-जब प्लेग वा बिफर जस्ता महामारीहरू फैलिए, ख्रीष्टियनहरूले आफ्नै ज्यान जोखिममा राखेर बिरामीहरूको सेवा गरे । आज संसारभरि चिकित्सा क्षेत्रमा प्रयोग हुने नर्सिङ पेसाको आधुनिक रूप फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलले ख्रीष्टियन सेवाभावकै आधारमा सुरु गरेकी हुन् । आज रेडक्रस (Red Cross), सेन्ट जुड हस्पिटल, वर्ल्ड भिजन जस्ता संस्थाहरू र मदर टेरेसा जस्ता अनगिन्ती व्यक्तित्वहरूको परोपकारी कामको मुख्य प्रेरणा येशू ख्रीष्ट नै हुनुहुन्छ ।
५. आधुनिक शिक्षा, विश्वविद्यालय र छापाखानाको क्रान्ति
प्राचीन कालमा शिक्षा केवल सम्भ्रान्त, धनी वा शासक वर्गका पुरुषहरूको पेवा मात्र थियो । आम सर्वसाधारण र गरिबहरूका लागि शिक्षाको ढोका बन्द थियो ।
- बाइबलको विस्तृत आधार: येशू आफैँलाई संसारले ‘रब्बी’ अर्थात् ‘महान् शिक्षक’ को रूपमा चिन्यो । उहाँले ज्ञान र बुद्धिको प्रयोगलाई परमेश्वरको आराधनाको रूपमा व्याख्या गर्नुभयो । जब उहाँलाई सबैभन्दा ठूलो आज्ञा कुन हो भनेर सोधियो, उहाँले भन्नुभयो, “तिमीले परमप्रभु आफ्नो परमेश्वरलाई आफ्नो सारा हृदयले, आफ्नो सारा प्राणले र आफ्नो सारा समझले (Mind/बुद्धिले) प्रेम गर्नू“ (मत्ती २२:३७) । उहाँले भन्नुभयो, “तिमीहरूले सत्य थाहा पाउनेछौ, र सत्यले तिमीहरूलाई स्वतन्त्र तुल्याउनेछ“ (यूहन्ना ८:३२) ।
- आधुनिक संसारमा ल्याएको परिवर्तन: प्रत्येक मानिसले आफैँ बाइबल पढेर सत्य कुरा जान्न सकोस् भन्नका लागि ख्रीष्टियनहरूले साक्षरता र शिक्षाको व्यापक अभियान चलाए । आज संसारका सबैभन्दा पुराना र प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरू: अक्सफोर्ड (Oxford), क्याम्ब्रिज (Cambridge), हार्भर्ड (Harvard), येल (Yale), र प्रिन्स्टन (Princeton) मूल रूपमा येशूको शिक्षा र धर्मशास्त्र सिकाउने कलेजका रूपमा स्थापना गरिएका थिए । सन् १४४० मा जोहानेस गुटेनबर्गले छापाखाना (Printing Press) को आविष्कार गरेपछि संसारमा पहिलो पटक छापिएको पुस्तक ‘बाइबल’ नै थियो । यसले ज्ञानलाई केही मानिसको नियन्त्रणबाट बाहिर निकालेर आधुनिक लोकतान्त्रिक शिक्षाको ढोका खोलिदियो । नेपालकै सन्दर्भमा पनि आधुनिक शिक्षाको सुरुवात र अङ्ग्रेजी शिक्षा भित्र्याउने काममा सुरुवाती दिनहरूमा ख्रीष्टियन मिसनरी स्कूलहरू (जस्तै: सेन्ट जेभियर्स, सेन्ट मेरीज) को ठूलो योगदान रहेको छ ।
६. आधुनिक विज्ञानको उदय
धेरै मानिसहरूमा भ्रम छ कि विज्ञान र विश्वास एकअर्काका विरोधी हुन् । तर आधुनिक विज्ञानको इतिहास हेर्ने हो भने, यसको जन्म र विकास येशूका अनुयायीहरूको हातबाटै भएको हो । प्राचीन मूर्तिपूजक समाजहरूले प्रकृतिलाई नै भगवान् मान्थे (जस्तै: सूर्य, चन्द्रमा, रुख वा नदीलाई देवता मान्ने), जसले गर्दा उनीहरू प्रकृतिको वैज्ञानिक परीक्षण वा चिरफार गर्न डराउँथे ।
- बाइबलको विस्तृत आधार: बाइबलले पहिलो पानामै सिकाउँछ कि ब्रह्माण्ड आफैँ भगवान् होइन, बरु यसलाई एक बुद्धिमान् परमेश्वरले सृजना गर्नुभएको हो (उत्पत्ति १:१) । परमेश्वर अलमलका वा भद्रगोलका परमेश्वर हुनुहुन्न, उहाँ त व्यवस्था र नियमका परमेश्वर हुनुहुन्छ (१ कोरिन्थी १४:३३) । यसको अर्थ यो ब्रह्माण्ड निश्चित नियमहरू र तर्क (Logic) द्वारा चलिरहेको छ ।
- आधुनिक संसारमा ल्याएको परिवर्तन: आधुनिक विज्ञानका जग बसाल्ने महान् वैज्ञानिकहरू: सर आइजक न्युटन (Isaac Newton), ग्यालिलियो ग्यालिली (Galileo), जोहानेस केपलर (Johannes Kepler), रोबर्ट बोयल (Robert Boyle), र ब्लेज पास्कल (Blaise Pascal) सबै जना येशू ख्रीष्टमा गहिरो विश्वास राख्ने व्यक्तिहरू थिए । उनीहरूको मान्यता थियो कि ईश्वरले दुईवटा पुस्तक लेख्नुभएको छ: एउटा बाइबल र अर्को प्रकृति (Nature) । उनीहरूले विज्ञानलाई ईश्वरको सृष्टिको नियम बुझ्ने माध्यम बनाए । केपलरले भनेका थिए, “विज्ञान भनेको ईश्वरले सोचेका विचारहरूलाई उहाँको पछि–पछि सोच्नु हो ।“ यसै जगमा उभिएर आजको आधुनिक प्रविधि, अन्तरिक्ष विज्ञान र चिकित्सा विज्ञानको विकास सम्भव भएको हो ।
७. आर्थिक न्याय, श्रमको सम्मान र सेवक नेतृत्व (Servant Leadership)
औद्योगिक क्रान्ति हुनुभन्दा अघि र प्राचीन समयमा शारीरिक श्रम (जस्तै: खेतीपाती, निर्माण, डकर्मीको काम) गर्नेहरूलाई तल्लो दर्जाको मानिन्थ्यो । राजा र शासकहरूले जनतालाई सताएर कर उठाउनु र तिनीहरूमाथि अत्याचार गर्नुलाई नै आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्ने माध्यम ठान्थे ।
- बाइबलको विस्तृत आधार: येशू आफैँ राजा वा दरबारमा जन्मनुभएन, उहाँ एक डकर्मी (Carpenter/सिकर्मी) को परिवारमा हुर्किनुभयो र आफैँले हातले काम गर्नुभयो (मर्कूस ६:३) । यसले श्रमको गरिमा (Dignity of Labor) लाई उच्च बनायो । नेतृत्वका बारेमा उहाँले आफ्ना चेलाहरूलाई भन्नुभयो, “संसारका शासकहरूले मानिसहरूमाथि हुकुम चलाउँछन्… तर तिमीहरूका बीचमा त्यस्तो नहोस् । बरु तिमीहरूका बीचमा जो महान् हुन चाहन्छ, ऊ तिमीहरूको सेवक बन्नुपर्छ“ (मत्ती २०:२५–२६) । उहाँले अन्तिम भोजको समयमा आफैँले बेसिनमा पानी लिएर आफ्ना चेलाहरूका फोहोर खुट्टा धोइदिनुभयो र सेवाको पराकाष्ठा देखाउनुभयो (यूहन्ना १३:१–१५) ।
- आधुनिक संसारमा ल्याएको परिवर्तन: येशूको यो शिक्षाले आजको आधुनिक व्यवस्थापन (Management) र राजनीतिमा “सेवक नेतृत्व” (Servant Leadership) को अवधारणा ल्यायो । आज संसारका ठूला-ठूला कम्पनी र लोकतान्त्रिक देशहरूमा नेता वा सीईओ (CEO) भनेको हुकुम चलाउने तानाशाह होइन, बरु आफ्नो टिम र जनताको सेवा गर्ने व्यक्ति हुनुपर्छ भन्ने मान्यता छ । बाइबलको “काम गर्ने व्यक्ति आफ्नो ज्यालाको हकदार हुन्छ“ (लूका १०:७) भन्ने सिद्धान्तले नै आधुनिक श्रम कानुन (Labor Laws), न्यूनतम ज्यालाको निर्धारण, र कामदारहरूको अधिकारको रक्षा गर्ने प्रणालीको विकास गर्यो ।
निष्कर्ष
येशू ख्रीष्टले संसारमा ल्याउनुभएको परिवर्तन कुनै राजनीतिक क्रान्ति वा सैन्य विजय जस्तो थिएन, जुन केही समयपछि समाप्त हुन्छ । उहाँको रूपान्तरण त मानव इतिहासको भित्री गहिराइसम्म पुगेको छ । आज हामीले सास फेरिरहेको आधुनिक संसार जहाँ मानव अधिकार छ, महिला र बालबालिका सुरक्षित छन्, अस्पतालहरूमा उपचार पाइन्छ, विश्वविद्यालयहरूमा ज्ञान बाँडिन्छ र विज्ञानले नयाँ उचाइ लिइरहेको छ । यो सबैको पछाडि येशू ख्रीष्टले २,००० वर्षअघि छर्नुभएको प्रेम, सत्य, करुणा र न्यायको बीउ नै मुख्य कारण हो । उहाँले वास्तवमै संसारको इतिहास र भविष्यलाई सदाका लागि बदलिदिनुभयो ।
