परमेश्वरले शैतानलाई खराबी गर्न किन रोक्नुहुन्न ?

दुष्टता र पीडाको उपस्थिति सधैं मानव विश्वासको लागि सबैभन्दा गम्भीर चुनौती रहँदै आएको छ। यदि परमेश्वर सर्वशक्तिमान्, सर्वज्ञ र पूर्ण रूपमा भलो हुनुहुन्छ भने, उहाँले शैतानको दुष्ट कार्यलाई किन रोक्नुहुन्न ? यस लेखले उत्पत्ति, अय्यूब, यशैया, एफिसी, र प्रकाशको पुस्तकजस्ता प्रमुख धर्मशास्त्रीय खण्डहरूको विश्लेषण गर्दै, अगस्टिन, जोन क्याल्भिन, सी.एस. लुइस, एल्भिन प्लान्टिङ्गा लगायतका ईश्वरशास्त्रीहरूको दृष्टिकोणसमेत समावेश गरी यस प्रश्नको सुसंगत धर्मशास्त्रीय उत्तर खोज्ने प्रयास गर्दछ।

१. परिचय

मानव इतिहासको हरेक युगमा, विश्वासीहरूले एउटै गम्भीर प्रश्नसँग जुध्नुपरेको छ: यदि परमेश्वर असल हुनुहुन्छ र सबैथोक उहाँको नियन्त्रणमा छ भने, संसारमा दुष्टता र पीडा किन व्याप्त छ ? दार्शनिक क्षेत्रमा यसलाई ‘दुष्टताको समस्या’ (Problem of Evil) भनिन्छ, र धर्मशास्त्रीय भाषामा यसको उत्तर खोज्ने प्रयासलाई ‘थियोडिसी’ (Theodicy) भनिन्छ । ग्रीक शब्द ‘थियोस’ (परमेश्वर) र ‘डिके’ (न्याय) बाट बनेको यो शब्दको अर्थ हो ‘परमेश्वरको न्यायको बचाउ’।

यो लेखले विशेष गरी शैतान (हिब्रू: शैतान, अर्थात् ‘विरोधी’ वा ‘दोषारोपण गर्ने’) को दुष्ट कार्यलाई परमेश्वरले किन अनुमति दिनुहुन्छ भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुनेछ। यसका लागि हामी बाइबलका मुख्य पदहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्नेछौं र चर्च इतिहासभरका प्रमुख धर्मशास्त्रीहरूले प्रस्तुत गरेका सैद्धान्तिक ढाँचाहरूको पनि समीक्षा गर्नेछौं।

२. शैतानको उत्पत्ति र प्रकृति: बाइबलीय आधार

शैतानको खराबीको अनुमतिको प्रश्नलाई बुझ्नुअघि, बाइबलले शैतानको स्वभाव र सीमाबारे के भन्छ भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक छ। बाइबलमा शैतानलाई कहीं पनि परमेश्वरसँग बराबरीको शक्ति भएको ईश्वरसदृश (dualistic) विरोधीको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन, बरु एक सृष्टि गरिएको प्राणीको रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले आफ्नो स्वतन्त्र इच्छाद्वारा विद्रोह गर्‍यो।

२.१ स्वर्गदूतको पतन

धर्मशास्त्रीहरूले सामान्यतया यशैया र इजकिएलका निम्न पदहरूलाई शैतानको पतनसँग सम्बन्धित रूपकात्मक वर्णनको रूपमा हेर्छन्:

“हे बिहानीको तारा…, तँ आकाशबाट कसरी खसिस् ! जातिहरूलाई पराजित गर्ने तँ पृथ्वीमा कसरी ढलिस् ! तैंले आफ्नो हृदयमा भनेको थिइस्, ‘म आकाशमा चढ्नेछु… म परमप्रधानसरह हुनेछु।'” (यशैया १४:१२-१४)

“तँ अभिषिक्त संरक्षक करूब थिइस्… तेरो सृष्टि भएको दिनदेखि जबसम्म तँमा अधर्म भेटिएन तँ आफ्ना चालमा सिद्ध थिइस्… तेरो सुन्दरताको कारणले तेरो हृदय अहङ्कारी भयो।” (इजकिएल २८:१४-१५,१७)

यी पदहरूले देखाउँछन् कि शैतान मूलतः परमेश्वरद्वारा असल र सिद्ध सृष्टि प्राणी थियो, तर घमण्डी इच्छाले उसलाई विद्रोहतिर लग्यो। यसरी दुष्टता परमेश्वरद्वारा सिर्जित कुनै मौलिक तत्त्व होइन, बरु स्वतन्त्र इच्छाको दुरुपयोगबाट उत्पन्न भएको विकृति हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ।

२.२ शैतानको सीमित अधिकार

बाइबलले शैतानलाई असीमित शक्ति भएको प्राणीको रूपमा कहीं पनि चित्रण गर्दैन। बरु, ऊ परमेश्वरको सार्वभौम अनुमतिभित्र मात्र कार्य गर्न सक्ने कुरा पटक-पटक देखाइएको छ:

“परमप्रभुले शैतानलाई भन्नुभयो, ‘हेर्, त्यसको जे-जति छ, सबै तेरो हातमा छ, केवल त्यसको शरीरमा हात नलाउनू।’ त्यसपछि शैतान परमप्रभुको सामुबाट निस्केर गयो।” (अय्यूब १:१२)

“परमप्रभुले शैतानलाई भन्नुभयो, ‘हेर्, त्यो तेरो हातमा छ, तर त्यसको प्राण जोगाउनू।'” (अय्यूब २:६)

“सिमोन, सिमोन, हेर्, शैतानले तिमीहरूलाई गहुँ चाल्नेझैं चाल्न खोजेको छ। तर मैले तेरो निम्ति प्रार्थना गरेको छु, कि तेरो विश्वास नछुटोस्।” (लूका २२:३१-३२)

अय्यूबको पुस्तकमा शैतानले अय्यूबमाथि प्रहार गर्न परमेश्वरको स्वर्गीय सभामा ‘अनुमति’ माग्नुपर्ने कुरा उल्लेखनीय छ। यसले शैतानलाई एउटा स्वतन्त्र तर सीमित प्राणीको रूपमा चित्रण गर्छ जो परमेश्वरको सार्वभौमिकताभन्दा माथि उठ्न सक्दैन। लूकाको सुसमाचारमा येशूले समेत शैतानको कार्यलाई पूर्णतः रोक्नुभन्दा पनि सिमोन (पत्रुस) को विश्वासको रक्षाको लागि मध्यस्थता गर्नुभएको देखिन्छ — जसले परमेश्वरको उद्देश्य दुष्टतालाई तत्काल नष्ट गर्नुभन्दा पनि त्यसमार्फत गहिरो भलाइ पूरा गर्ने रहेको संकेत गर्छ।

३. धर्मशास्त्रीय व्याख्याका प्रमुख सिद्धान्तहरू

शताब्दीयौंदेखि ख्रीष्टियन ईश्वरशास्त्रीहरूले यस प्रश्नको उत्तर दिन विभिन्न सैद्धान्तिक ढाँचाहरू विकास गरेका छन्। यहाँ ती मुख्य सिद्धान्तहरूलाई बाइबलीय आधार र धर्मशास्त्रीहरूको दृष्टिकोणसहित प्रस्तुत गरिएको छ।

३.१ स्वतन्त्र इच्छाको सिद्धान्त (Free Will Defense)

यो सर्वाधिक व्यापक रूपमा स्वीकृत ख्रीष्टियन दृष्टिकोण हो। यसअनुसार, परमेश्वरले मानिस र स्वर्गदूतहरूलाई साँचो नैतिक स्वतन्त्रता दिनुभयो — किनभने बिना स्वतन्त्रता, साँचो प्रेम, आज्ञाकारिता, र सम्बन्ध सम्भव हुँदैन। यदि परमेश्वरले सबै प्राणीहरूलाई खराबी गर्न नसक्ने गरी ‘प्रोग्राम’ गर्नुभएको भए, तिनीहरूको भलाइ र प्रेम पनि साँचो नभई यान्त्रिक मात्र हुने थियो।

धर्मशास्त्रज्ञ अगस्टिन (Augustine of Hippo, ई. ३५४-४३०) ले आफ्नो कृति ‘City of God’ मा दुष्टतालाई ‘privatio boni’ अर्थात् ‘भलाइको अभाव’ भनी व्याख्या गरे, दुष्टता आफैंमा एउटा स्वतन्त्र वस्तु होइन, बरु असल सृष्टिमा भएको भ्रष्टाचार वा कमी हो। उनका अनुसार, शैतानको पतन स्वतन्त्र इच्छाको दुरुपयोगबाट भएको हो, र परमेश्वरले यस्तो स्वतन्त्रता दिनुभएकैले नै मानिस र स्वर्गदूत नैतिक रूपमा उत्तरदायी प्राणी हुन सक्छन्।

बीसौं शताब्दीका प्रसिद्ध ख्रीष्टियन विचारक सी.एस. लुइस (C.S. Lewis) ले आफ्नो ‘Mere Christianity’ मा दुष्टताको समस्यालाई यसरी व्याख्या गरेका छन् — यदि परमेश्वरले स्वतन्त्र इच्छा भएका प्राणी सिर्जना गर्ने निर्णय गर्नुभयो भने, त्यो स्वतन्त्रताले खराब छनोट गर्ने सम्भावनालाई पनि अनिवार्य रूपमा समावेश गर्छ; अन्यथा त्यो स्वतन्त्रता नै हुँदैन।

समकालीन दार्शनिक-धर्मशास्त्री एल्भिन प्लान्टिङ्गा (Alvin Plantinga) ले आफ्नो प्रख्यात ‘Free Will Defense’ मा तार्किक रूपमा प्रमाणित गरे कि परमेश्वरको सर्वशक्तिमत्ता र संसारमा दुष्टताको उपस्थितिबीच कुनै तार्किक विरोधाभास छैन, किनभने साँचो स्वतन्त्र इच्छा भएका प्राणीहरू सिर्जना गर्ने कुनै पनि संसारमा, नैतिक दुष्टताको सम्भावना अनिवार्य रूपमा हुन्छ।

३.२ परमेश्वरको सार्वभौमिकता र सीमित अनुमति (Divine Sovereignty and Limited Permission)

सुधारवादी (Reformed) परम्पराका धर्मशास्त्रीहरू, विशेषतः जोन क्याल्भिन (John Calvin) ले जोड दिए कि परमेश्वरको सार्वभौमिकता यति पूर्ण छ कि शैतानको कार्य पनि उहाँको अनुमतिविना हुन सक्दैन। तर यसको अर्थ परमेश्वर दुष्टताको लेखक हुनुहुन्छ भन्ने होइन बरु उहाँले दुष्ट कार्यलाई समेत आफ्नो उच्च र भलो उद्देश्यको सेवामा लगाउनुहुन्छ भन्ने हो।

“तिमीहरूले त मेरो विरुद्धमा खराबी गर्ने योजना बनाएका थियौ, तर परमेश्वरले त्यसलाई असल कुराको निम्ति परिणत गर्नुभयो।” (उत्पत्ति ५०:२०)

योसेफको कथामा उनका दाजुहरूको खराब नियतलाई परमेश्वरले उद्धारको योजनामा परिणत गर्नुभएको यो पद, दुष्टताको उपस्थितिमा पनि परमेश्वरको सार्वभौम योजना पूरा हुन्छ भन्ने क्याल्भिनवादी दृष्टिकोणको आधारशिला मानिन्छ। यसैगरी अय्यूबको कथामा पनि शैतानले गरेको हानि अन्ततः अय्यूबको गहिरो आत्मिक परिपक्वता र परमेश्वरसँगको नयाँ अनुभवमा परिणत भएको देखिन्छ (अय्यूब ४२:५-६)।

३.३ आत्मिक विकास र चारित्रिक निर्माणको सिद्धान्त (Soul-Making Theodicy)

बिसौं शताब्दीका धर्मशास्त्री जोन हिक (John Hick) ले आइरेनियस (Irenaeus, दोस्रो शताब्दी) को विचारमा आधारित रहेर ‘Soul-Making Theodicy’ प्रस्तुत गरे। यसअनुसार, मानिस सुरुमै नैतिक रूपले सिद्ध सृजना गरिएको थिएन, बरु नैतिक र आत्मिक परिपक्वताको प्रक्रियाबाट गुज्रिनुपर्ने अवस्थामा सिर्जना गरिएको थियो। दुःख, परीक्षा, र दुष्टताको सामना जसमा शैतानको भूमिका पनि पर्छ — यही परिपक्वताको प्रक्रियाको अनिवार्य अंग हो।

“हामी हाम्रा संकष्टहरूमा पनि रमाउँछौं, किनकि हामी जान्दछौं, संकष्टले धैर्य उत्पन्न गर्छ, र धैर्यले परीक्षित चरित्र, र परीक्षित चरित्रले आशा उत्पन्न गर्छ।” (रोमी ५:३-४)

“हे मेरा भाइ हो, तिमीहरू विभिन्न परीक्षामा पर्दा यसलाई पूर्ण आनन्दको कुरा ठान, किनभने तिमीहरू जान्दछौ, तिमीहरूको विश्वासको जाँचले धैर्य उत्पन्न गर्छ।” (याकूब १:२-४)

यी पदहरूले देखाउँछन् कि नयाँ करारका लेखकहरूले पनि कठिनाइ र परीक्षालाई नकारात्मक मात्र नभई आत्मिक विकासको साधनको रूपमा हेरेका थिए। यद्यपि यी पदहरूले प्रत्यक्षतः शैतानको भूमिकालाई उल्लेख गर्दैनन्, तापनि यिनले दुःखको ईश्वरशास्त्रीय अर्थलाई प्रकाश पार्छन् जुन शैतानको अनुमतिको प्रश्नसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

३.४ द्वन्द्वात्मक ब्रह्माण्ड सिद्धान्त (Cosmic Conflict / Warfare Theodicy)

ग्रेगोरी बोयड (Gregory Boyd) जस्ता समकालीन धर्मशास्त्रीहरूले ‘Warfare Theodicy’ वा ‘द्वन्द्वात्मक ब्रह्माण्ड दृष्टिकोण’ प्रस्तुत गरेका छन्, जसअनुसार संसार असल र दुष्ट आत्मिक शक्तिहरूबीचको वास्तविक द्वन्द्वको रंगमञ्च हो। यस दृष्टिकोणले परमेश्वरको प्रत्येक विशिष्ट दुःखलाई प्रत्यक्ष रूपमा नियन्त्रण गर्ने भन्दा पनि, उहाँले स्वतन्त्र इच्छा भएका आत्मिक प्राणीहरू (स्वर्गदूत र मानिस दुवै) लाई साँचो नैतिक एजेन्सी दिनुभएको हुनाले, त्यो स्वतन्त्रताभित्र वास्तविक द्वन्द्व र यसका परिणामहरू हुन सक्छन् भन्ने कुरामा जोड दिन्छ।

“किनकि हाम्रो लडाइँ रगत र मासुसित होइन, तर शासकहरूसित, अधिकारीहरूसित, यस अन्धकार युगका जगत्का शक्तिहरूसित, र स्वर्गीय स्थानहरूमा भएका दुष्टताका आत्मिक सेनाहरूसित हो।” (एफिसी ६:१२)

यो पदले देखाउँछ कि नयाँ करारले संसारलाई सक्रिय आत्मिक द्वन्द्वको रंगमञ्चको रूपमा बुझ्छ, जहाँ विश्वासीहरूलाई यस द्वन्द्वमा सचेत र सक्रिय सहभागी हुन आह्वान गरिएको छ, न कि निष्क्रिय दर्शक।

४. परमेश्वरले अनुमति दिनुको प्रयोजन: एक धर्मशास्त्रीय संश्लेषण

माथिका सिद्धान्तहरूको संश्लेषण गर्दा, बाइबलीय ईश्वरशास्त्रले निम्न प्रमुख कारणहरू औंल्याउँछ, जुन एकआपसमा विरोधाभासी नभई पूरक हुन्:

४.१ नैतिक स्वतन्त्रताको संरक्षण

परमेश्वरले सृष्टि प्राणीहरूलाई साँचो नैतिक एजेन्सी दिनुभएको हुनाले, उहाँले तिनको स्वतन्त्र छनोटको नतिजालाई पूर्ण रूपमा रद्द गर्नुहुन्न — यद्यपि उहाँसँग त्यसो गर्ने शक्ति छ। यसो गर्नुले नै मानिस र स्वर्गदूतको नैतिक उत्तरदायित्व र परमेश्वरसँगको साँचो सम्बन्धलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।

४.२ दुष्टतामार्फत पनि उच्च भलाइ पूरा गर्ने सामर्थ्य

उत्पत्ति ५०:२० र रोमी ८:२८ ले देखाएझैं, परमेश्वर दुष्टताको लेखक नभई पनि त्यसलाई आफ्नो सार्वभौम योजनाभित्र समाहित गरी उच्च भलाइ पूरा गर्न सक्नुहुन्छ।

“र हामी जान्दछौं, कि परमेश्वरलाई प्रेम गर्नेहरू र उहाँको योजनाअनुसार बोलाइएकाहरूका निम्ति सबै कुरा मिलेर भलाइको निम्ति काम गर्छन्।” (रोमी ८:२८)

४.३ अन्तिम न्याय र विजयको प्रतिज्ञा

बाइबलले शैतानको दुष्टता र त्यसको अनुमति दुवैलाई अस्थायी र सीमित अवधिको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। प्रकाशको पुस्तकले शैतानको अन्तिम पराजय र न्यायको स्पष्ट प्रतिज्ञा गर्छ:

“अनि तिनीहरूलाई छल गर्ने दियाबलसलाई आगो र गन्धकको तालमा फ्याँकियो… र तिनीहरूलाई रात-दिन युगयुगसम्म सताइनेछ।” (प्रकाश २०:१०)

“र शान्तिका परमेश्वरले चाँडै शैतानलाई तिमीहरूका पाउमुनि कुल्चाउनुहुनेछ।” (रोमी १६:२०)

यसरी बाइबलीय दृष्टिकोणले शैतानको वर्तमान ‘स्वतन्त्रता’ लाई अन्तहीन नभई एउटा सीमित समयसीमाभित्रको इतिहासको एक अध्यायको रूपमा प्रस्तुत गर्छ, जुन अन्ततः परमेश्वरको पूर्ण र अन्तिम विजयमा टुङ्गिनेछ।

५. आलोचनात्मक दृष्टिकोण र धर्मशास्त्रीय बहस

यो विषय ख्रीष्टियन ईश्वरशास्त्रभित्र नै विवादरहित छैन। ओपन थिइज्म (Open Theism) का समर्थकहरू जस्तै ग्रेगोरी बोयडले तर्क गर्छन् कि परमेश्वरले भविष्यका सबै स्वतन्त्र छनोटहरू पूर्वनिर्धारित गर्नुहुन्न, र यसैले शैतानको दुष्टता ‘अनुमति’ भन्दा पनि ‘साँचो स्वतन्त्रताको अपरिहार्य परिणाम’ हो। यसको विपरीत, कठोर सुधारवादी (Reformed) परम्पराले परमेश्वरको पूर्ण सार्वभौमिकतामा जोड दिँदै भन्छ कि शैतानको प्रत्येक कार्य पनि परमेश्वरको विस्तृत योजनाको अंश हो। यी दुई ध्रुवबीचको बहस आजसम्म पनि एकेडेमिक ईश्वरशास्त्रमा जारी छ, र यसले देखाउँछ कि यो प्रश्न एउटा जीवित र सक्रिय धर्मशास्त्रीय छलफलको विषय हो, न कि टुंगिएको निष्कर्ष।

६. निष्कर्ष

परमेश्वरले शैतानलाई खराबी गर्न अनुमति दिनुको प्रश्नको एउटै सरल उत्तर छैन, तर बाइबलीय धर्मशास्त्रले प्रस्तुत गर्ने चित्र सुसंगत छ: शैतान परमेश्वरको समकक्षी होइन, बरु एक सीमित, सृष्टि, र अन्ततः न्यायको भागी हुने विद्रोही प्राणी हो। उसको वर्तमान गतिविधि परमेश्वरको सार्वभौम अनुमतिभित्र मात्र सम्भव छ, र परमेश्वरले यस्तो स्वतन्त्रतालाई मानिस र स्वर्गदूतको साँचो नैतिक एजेन्सी संरक्षण गर्न, आत्मिक परिपक्वता उत्पन्न गर्न, र अन्ततः आफ्नो उच्च उद्देश्य पूरा गर्न प्रयोग गर्नुहुन्छ। यो सबैको अन्त्य निश्चित छ । बाइबलले प्रतिज्ञा गर्छ कि शैतान र दुष्टता अन्ततः पूर्ण रूपमा पराजित हुनेछन्, र परमेश्वरको न्याय र भलाइ अन्तिम विजयी हुनेछ।

सम्बन्धित लेखः

यदि परमेश्वरले सबै कुरा बनाउनुभएको हो भने के पाप पनि उहाँले नै बनाउनुभएको हो?