संसारमा दुःख, कष्ट र दुष्टता देख्दा हरेक संवेदनशील मस्तिष्कमा उब्जने सबैभन्दा गहन प्रश्न हो, “यदि परमेश्वरले सबै कुरा बनाउनुभएको हो भने, के पाप पनि उहाँले नै बनाउनुभएको हो?” यस दार्शनिक तथा धर्मशास्त्रीय संकटलाई ‘दुष्टताको समस्या’ (Problem of Evil वा Theodicy) भनिन्छ। यदि परमेश्वर सर्वशक्तिमान् र सर्व-भलो हुनुहुन्छ भने पाप र दुष्टताको अस्तित्व कसरी सम्भव भयो? यस लेखमा हामी बाइबलीय पदहरू र ख्रीष्टिय इतिहासका महान् दार्शनिक एवं धर्मशास्त्रीहरूका दृष्टिकोणका आधारमा यस प्रश्नको गम्भीर विवेचना गर्नेछौँ।
१. पापको तात्विक स्वरूप: अस्तित्व कि अभाव? (The Ontological Nature of Sin)
यस प्रश्नको उत्तर खोज्नका लागि सबैभन्दा पहिले पापको ‘स्वरूप’ बुझ्न आवश्यक छ। के पाप कुनै भौतिक तत्व वा वस्तु हो जसको छुट्टै सिर्जना हुन सक्छ?
प्रख्यात प्रारम्भिक मण्डलीका पिता र दार्शनिक सेन्ट अगस्टिन (St. Augustine) का अनुसार, परमेश्वरले सृष्टि गर्नुभएका सबै कुराहरू तात्विक रूपमा “असल” थिए। अगस्टिनले प्रतिपादन गरेको प्रसिद्ध सिद्धान्तलाई ल्याटिन भाषामा Privatio Boni भनिन्छ, जसको अर्थ “भलाइको अभाव” (Privation of Good) हो।[1] अगस्टिनका अनुसार, पाप वा दुष्टताको आफ्नै कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व (Ontological Substance) हुँदैन। जसरी अन्धकारको आफ्नै कुनै स्रोत हुँदैन । यो केवल प्रकाशको अनुपस्थिति वा अभाव मात्र हो; जसरी रोगको आफ्नै कुनै स्वतन्त्र शरीर हुँदैन । यो केवल स्वास्थ्यको क्षयीकरण मात्र हो; त्यसरी नै पाप भनेको परमेश्वरको असलपन र उहाँको इच्छाको अभाव वा विकृति हो।
मध्यकालीन महान् दार्शनिक थोमस एक्विनास (Thomas Aquinas) ले पनि अगस्टिनकै विचारलाई समर्थन गर्दै लेखेका छन् कि परमेश्वर सबै अस्तित्वका कारण हुनुहुन्छ, तर पाप कुनै अस्तित्व नभएर ‘अस्तित्वको त्रुटि वा कमी’ भएकाले परमेश्वर पापको प्रत्यक्ष स्रष्टा हुनुहुन्न।[2]
बाइबलीय आधार:
बाइबलको उत्पत्ति १:३१ मा लेखिएको छ, “परमेश्वरले आफूले बनाउनुभएका सबै थोक हेर्नुभयो, र ती असाध्यै असल थिए।” यदि परमेश्वरले बनाएका सबै कुरा असल थिए भने पाप उहाँद्वारा सिर्जित वस्तु हुन सक्दैन। यूहन्ना १:३ ले भन्दछ, “सबै थोक उहाँद्वारा नै सृजिए, र सृजिएका थोकहरूमध्ये कुनै पनि कुरा उहाँविना सृजिएन।” यस पदले परमेश्वरलाई सबै ‘थोक’ (Substance) को स्रष्टा मान्छ, तर पाप थोक नभएर सृजित प्राणीको इच्छामा आएको विकार हो।
२. स्वतन्त्र इच्छाको उपहार र यसको दुरुपयोग (The Gift of Free Will)
यदि परमेश्वरले पाप बनाउनुभएन भने यो संसारमा कसरी आयो त? यसको सम्बन्ध परमेश्वरले मानिसलाई दिनुभएको ‘स्वतन्त्र इच्छा’ (Free Will) को उपहारसँग जोडिएको छ।
दार्शनिक एल्भिन प्लान्टिङ्गा (Alvin Plantinga) ले आफ्नो प्रसिद्ध ‘स्वतन्त्र इच्छाको प्रतिरक्षा’ (Free Will Defense) सिद्धान्तमा व्याख्या गरेअनुसार, परमेश्वरले मानिसलाई यस्तो प्राणीका रूपमा सृष्टि गर्न चाहनुभयो जसले उहाँलाई साँचो प्रेम र आज्ञाकारिता चढाउन सकोस्[3] तर साँचो प्रेम र नैतिक निर्णय तब मात्र सम्भव हुन्छ जब मानिससँग ‘अस्वीकार गर्ने’ वा ‘अवज्ञा गर्ने’ स्वतन्त्रता पनि हुन्छ। यदि परमेश्वरले मानिसलाई केवल भलाइ मात्र गर्ने गरी प्रोग्राम गर्नुभएको भए, मानिस एउटा रोबोट जस्तो हुने थियो र त्यहाँ कुनै वास्तविक नैतिकता वा प्रेम हुने थिएन।
परमेश्वरले स्वतन्त्र इच्छाको क्षमता बनाउनुभयो, जुन क्षमता आफैँमा असल थियो। तर मानिसले त्यो क्षमताको दुरुपयोग गर्दै परमेश्वरको विरुद्धमा जानु नै पापको सुरुवात थियो। त्यसैले, पापको उत्तरदायित्व स्रष्टामा होइन, सृजित प्राणीको निर्णयमा जान्छ।
बाइबलीय आधार:
उत्पत्ति २:१६-१७ मा परमेश्वरले आदमलाई अदनको बगैँचाका सबै रूखका फल खाने स्वतन्त्रता दिनुभयो, तर एउटा रूखको फल खान निषेध गर्नुभयो। यसले देखाउँछ कि मानिससँग ‘आज्ञा पालन गर्ने’ वा ‘उल्लंघन गर्ने’ दुवै विकल्प उपलब्ध थिए। रोमी ५:१२ ले स्पष्ट पार्छ, “एउटै मानिसद्वारा पाप संसारमा प्रवेश भयो।” यहाँ ‘प्रवेश भयो’ भनिएको छ, परमेश्वरले ‘सिर्जना गर्नुभयो’ भनिएको छैन। पाप मानिसको विद्रोही रोजाइका कारण संसारमा भित्रिएको हो।
३. परमेश्वरको पवित्रता र सार्वभौमिकता (God’s Holiness and Sovereignty)
धर्मशास्त्र अनुसार परमेश्वरको स्वभाव र चरित्र नै पापको पूर्ण विपरीत छ। उहाँमा कुनै पनि किसिमको मयल वा अधर्म छैन।
सुधारवादी (Reformed) ईश्वरशास्त्री जोन क्याल्भिन (John Calvin) ले परमेश्वरको सार्वभौमिकतामाथि जोड दिँदै व्याख्या गरेका छन् कि संसारमा परमेश्वरको अनुमतिविना केही पनि हुँदैन।[4] परमेश्वरले पापलाई संसारमा प्रवेश गर्ने ‘अनुमति’ (Permission) दिनुभयो र आफ्नो अनन्त योजनामा त्यसलाई ठाउँ दिनुभयो, तर उहाँ आफैँ पापको लेखक वा प्रेरक (Author of Sin) हुनुहुन्न। उहाँले पापलाई रोक्न सक्नुहुन्थ्यो, तर आफ्नो रहस्यमय र महिमामय योजना—जसमा मानिसलाई अनुग्रह र मुक्ति दिने योजना समावेश थियो । त्यसका लागि यसलाई अनुमति दिनुभयो।
बाइबलीय आधार:
१ यूहन्ना १:५ ले घोषणा गर्दछ, “परमेश्वर ज्योति हुनुहुन्छ, र उहाँमा अलिकता पनि अन्धकार छैन।” जब उहाँमा अन्धकार नै छैन भने उहाँबाट अन्धकार वा पाप उत्पन्न हुन असम्भव छ। याकूब १:१३ ले भन्दछ, “परीक्षा हुँदा कसैले यसो नभनोस्: ‘परमेश्वरबाट मेरो परीक्षा भइरहेछ,’ किनकि दुष्ट कुराहरूद्वारा परमेश्वरको परीक्षा हुन सक्दैन, न त उहाँ आफैँले कसैको परीक्षा गर्नुहुन्छ।”
निष्कर्ष
तसर्थ, पाप परमेश्वरद्वारा निर्मित कुनै वस्तु नभएर,
सृजित प्राणीले परमेश्वरको आज्ञा उल्लंघन गर्दा उत्पन्न
भएको एक गम्भीर आत्मिक र नैतिक विकार हो।
उपर्युक्त दार्शनिक चिन्तन र बाइबलीय प्रमाणहरूको आलोकमा यो स्पष्ट हुन्छ कि परमेश्वर पापको सिर्जनाकर्ता हुनुहुन्न। परमेश्वरले ब्रह्माण्ड र यसका सम्पूर्ण अस्तित्ववान् वस्तुहरूलाई पूर्ण रूपमा असल बनाउनुभयो। उहाँले मानिसलाई आफ्नो स्वरूपमा स्वतन्त्र र जिम्मेवार प्राणीका रूपमा सिर्जना गर्नुभयो तर, मानिसले आफ्नो स्वतन्त्र इच्छाको दुरुपयोग गरी परमेश्वरको सिद्ध मार्ग र उहाँको भलाइबाट अलग हुने निर्णय गर्यो, जसको परिणाम स्वरूप ब्रह्माण्डमा ‘पाप’ को जन्म भयो।
[1] Augustine, The Enchiridion on Faith, Hope and Love, trans. Thomas S. Hibbs (Washington, D.C.: Regnery Publishing, 1996), ११-१२।
[2] Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I, q. 49, a. 1, trans. Fathers of the English Dominican Province (New York: Benziger Bros., 1947)।
[3] Alvin Plantinga, God, Freedom, and Evil (Grand Rapids, MI: Wm. B. Eerdmans Publishing, 1977), २९-३४।
[4] John Calvin, Institutes of the Christian Religion, ed. John T. McNeill, trans. Ford Lewis Battles (Philadelphia: Westminster Press, 1960), I.xviii.1।
