मत्तीको सुसमाचारको परिचय

१. परिचय (Introduction)

मत्तीको सुसमाचार नयाँ करारको पहिलो पुस्तक तथा चार समदर्शी सुसमाचारहरूमध्ये ( मत्ती, मर्कुस, लूका र यूहन्ना ) पहिलो स्थानमा रहेको ग्रन्थ हो। प्रारम्भिक ख्रीष्टियन परम्पराले यसलाई नयाँ करारको प्रवेशद्वार (Gateway to the New Testament) को रूपमा ग्रहण गरेको थियो, किनभने यसले पुरानो करारका प्रतिज्ञाहरू र नयाँ करारमा येशू ख्रीष्टद्वारा सम्पन्न भएको उद्धारकार्यबीचको निरन्तरतालाई विशेष रूपमा जोड दिन्छ। यद्यपि क्यानोनिकल क्रमअनुसार यो पहिलो पुस्तक हो, आधुनिक समालोचनात्मक अध्ययनले यसलाई सामान्यतया मर्कूसपछि र लूकासँग समकालीन अवधिमा रचना गरिएको मान्दछ।

मत्तीको सुसमाचारको एउटा प्रमुख विशेषता यसको सुव्यवस्थित साहित्यिक संरचना हो। यसमा येशूका सेवाकाललाई पाँच प्रमुख प्रवचन (Five Major Discourses) मार्फत व्यवस्थित गरिएको छ, जसले मोशाका पाँच पुस्तक (Pentateuch) सँग समानान्तर सम्बन्ध स्थापित गरेको देखिन्छ। यसरी मत्तीले येशूलाई नयाँ मोशा, प्रतिज्ञा गरिएका मसीह, तथा परमेश्वरको राज्य उद्घाटन गर्ने अधिकारयुक्त शिक्षकको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

२. लेखकत्व (Authorship)

२.१ परम्परागत दृष्टिकोण

प्रारम्भिक चर्चको एकमत परम्पराअनुसार यस सुसमाचारका लेखक येशूका बाह्र प्रेरितमध्येका एक तथा पूर्व कर उठाउने मत्ती हुन् (मत्ती ९:९)। दोस्रो शताब्दीका चर्च फादर पापियास (Papias of Hierapolis) ले मत्तीले “हिब्रू भाषामा प्रभुका वचनहरू संकलन गरे” भन्ने उल्लेख गरेका छन्। यस कथनलाई पछि युसेबियस (Eusebius) ले आफ्नो Ecclesiastical History मा उद्धृत गरेका छन्। यसै परम्परालाई आइरेनियस (Irenaeus), ओरिजेन (Origen), तथा जेरोम (Jerome) जस्ता चर्च फादरहरूले पनि समर्थन गरेका छन्। फलस्वरूप प्रारम्भिक चर्चमा मत्तीको लेखकत्वबारे उल्लेखनीय विवाद देखिँदैन।

२.२ आधुनिक समालोचनात्मक दृष्टिकोण

उन्नाइसौँ शताब्दीदेखि विकसित भएको आधुनिक बाइबलीय अनुसन्धानले परम्परागत लेखकत्वमाथि पुनर्विचार गरेको छ। अधिकांश समकालीन विद्वानहरूका अनुसार वर्तमान ग्रीक मत्तीको सुसमाचार प्रत्यक्ष रूपमा प्रेरित मत्तीले लेखेको सम्भावना न्यून देखिन्छ। यसका मुख्य कारणहरू निम्न छन्–

पहिलो, सम्पूर्ण सुसमाचार उत्कृष्ट कोइने ग्रीक (Koine Greek) भाषामा लेखिएको छ। यसको भाषिक शैली कुनै अरामाइक मूलपाठको अनुवादभन्दा पनि मौलिक ग्रीक रचनासँग बढी मेल खान्छ।

दोस्रो, यसमा मर्कूसको सुसमाचारको अत्यधिक प्रयोग देखिन्छ। अनुमानित रूपमा मर्कूसका करिब ९० प्रतिशत सामग्री कुनै न कुनै रूपमा मत्तीमा समावेश गरिएको छ। यदि लेखक स्वयं प्रत्यक्षदर्शी प्रेरित थिए भने उनले अर्को गैर-प्रेरित लेखकको विवरणलाई यति व्यापक रूपमा किन प्रयोग गरे भन्ने प्रश्न उठ्छ।

तेस्रो, पुस्तकमा लेखकले आफ्नो नाम कतै उल्लेख गरेका छैनन्। त्यसैले धेरै विद्वानहरूले यसलाई प्रारम्भिक रूपमा अज्ञातनामी (Anonymous) कृति मानेका छन्, जसलाई दोस्रो शताब्दीमा चर्चीय परम्पराले “मत्ती”सँग सम्बन्धित गरायो।

यद्यपि लेखकको पहिचान विवादास्पद भए पनि अधिकांश अनुसन्धानकर्ताहरू यस कुरामा सहमत छन् कि लेखक उच्च शिक्षित यहूदी–ख्रीष्टियन धर्मशास्त्री थिए, जसलाई पुरानो करार, यहूदी व्याख्यात्मक परम्परा, तथा प्रारम्भिक चर्चको जीवनबारे गहिरो ज्ञान थियो।

३. साहित्यिक स्रोतहरू (Literary Sources)

मत्तीको सुसमाचार अध्ययनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण अनुसन्धानात्मक प्रश्न “समदर्शी समस्या” (Synoptic Problem) हो। यसले मत्ती, मर्कूस र लूकाबीच पाइने उल्लेखनीय समानता तथा भिन्नताको व्याख्या गर्न खोज्छ। यस समस्याको समाधानका रूपमा सबैभन्दा व्यापक रूपमा स्वीकारिएको सिद्धान्त “दुई-स्रोत परिकल्पना” (Two-Source Hypothesis) हो।

यस सिद्धान्तअनुसार मर्कूस सबैभन्दा पहिले लेखिएको सुसमाचार हो (Markan Priority)। त्यसपछि मत्ती र लूकाले स्वतन्त्र रूपमा मर्कूसलाई आफ्नो प्रमुख स्रोतका रूपमा प्रयोग गरे।

यसका अतिरिक्त, मत्ती र लूकामा समान रूपमा पाइने तर मर्कूसमा अनुपस्थित येशूका शिक्षा तथा उखानहरूको व्याख्या गर्न “Q” (Quelle) नामक काल्पनिक स्रोतको प्रस्ताव गरिएको छ। यद्यपि यसको कुनै प्रतिलिपि आजसम्म प्राप्त भएको छैन, यसको अस्तित्व साहित्यिक विश्लेषणद्वारा अनुमान गरिएको हो।

मत्तीमा मात्र पाइने विशिष्ट सामग्रीलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले “M Material” नाम दिएका छन्। यसमा जन्मकथा, पूर्वबाट आएका ज्योतिषीहरू, पत्रुससँग सम्बन्धित केही घटनाहरू, तथा अन्य विशेष दृष्टान्तहरू समावेश छन्। सम्भवतः यी सामग्रीहरू स्थानीय मौखिक परम्परा, चर्चीय स्मृति वा स्वतन्त्र लिखित स्रोतहरूबाट आएका थिए।

४. रचनाकाल र रचना-स्थान (Date and Provenance)

अधिकांश आधुनिक विद्वानहरूले मत्तीको सुसमाचार सन् ८०–९० को दशकबीच लेखिएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्। यस निष्कर्षका आधारहरूमा मर्कूसको प्रयोग, यरूशलेम मन्दिरको विनाशपछिको परिस्थितिको प्रतिबिम्ब, तथा विकसित चर्चीय संरचनाको उपस्थिति उल्लेखनीय छन्। यद्यपि केही संरक्षणवादी (Conservative) विद्वानहरूले यसलाई सन् ७० भन्दा अगाडि नै लेखिएको तर्क प्रस्तुत गर्छन्। उनीहरूका अनुसार येशूका भविष्यवाणीहरूलाई पछिल्लो ऐतिहासिक घटनाको आधारमा मात्र मिति निर्धारण गर्नु उचित हुँदैन।

रचना-स्थानका सम्बन्धमा सिरियाको अन्ताकिया सबैभन्दा सम्भावित स्थान मानिन्छ। यस नगरमा यहूदी र अन्यजाति विश्वासीहरूको मिश्रित समुदाय थियो, जुन मत्तीको सुसमाचारमा प्रतिबिम्बित सामाजिक तथा धर्मशास्त्रीय अवस्थासँग मेल खान्छ।

५. लक्षित पाठक र लेखनको उद्देश्य

मत्तीको सुसमाचार मूलतः यहूदी–ख्रीष्टियन समुदायलाई लक्षित गरी लेखिएको देखिन्छ। लेखकले पुरानो करारका उद्धरणहरू अत्यधिक प्रयोग गरेका छन् र बारम्बार “यो भयो ताकि अगमवक्ताद्वारा भनिएको कुरा पूरा होस्” भन्ने सूत्र प्रयोग गर्छन्। यसले येशूको सम्पूर्ण जीवनलाई पुरानो करारको प्रतिज्ञाको परिपूर्तिका रूपमा व्याख्या गर्दछ। त्यसैगरी, लेखकले यहूदी धार्मिक प्रथाहरूको विस्तृत व्याख्या गर्दैनन्, जसले पाठकहरू ती परम्परासँग पहिलेदेखि परिचित रहेको सङ्केत दिन्छ।

यस सुसमाचारका प्रमुख उद्देश्यहरू निम्न प्रकारले सारांश गर्न सकिन्छ:

येशू नै प्रतिज्ञा गरिएका मसीह हुन् भन्ने प्रमाणित गर्नु।
येशूलाई नयाँ मोशा तथा अधिकारयुक्त शिक्षकका रूपमा प्रस्तुत गर्नु।
चर्चको सामुदायिक जीवनका लागि नैतिक तथा आध्यात्मिक मार्गदर्शन प्रदान गर्नु।
उद्धारको सन्देश यहूदी र अन्यजाति दुवैका लागि हो भन्ने स्थापित गर्नु।
प्रारम्भिक चर्चको पहिचान र मिशनलाई धर्मशास्त्रीय आधार प्रदान गर्नु।

६. साहित्यिक संरचना (Literary Structure)

मत्तीको सुसमाचारको सम्पूर्ण संरचना अत्यन्त योजनाबद्ध छ। धेरै अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यसको केन्द्रबिन्दु पाँच प्रमुख प्रवचनहरू हुन्, जसले मोशाका पाँच पुस्तकसँग प्रतीकात्मक समानान्तरता देखाउँछन्।

यसको सामान्य संरचना यस प्रकार देखिन्छ:

१. जन्म तथा बाल्यकाल (१–२)

२. सार्वजनिक सेवाको प्रारम्भ (३–४)

३. डाँडाको उपदेश (५–७)

४. सेवाकाल तथा चमत्कार (८–९)

५. प्रेरितिक प्रवचन (१०)

६. विरोध र दृष्टान्तहरू (११–१७)

७. चर्च सम्बन्धी प्रवचन (१८)

८. यरूशलेमतर्फको यात्रा (१९–२३)

९. अन्तिम-कालीन प्रवचन (२४–२५)

१०. दुःखभोग, मृत्यु तथा पुनरुत्थान (२६–२८)

यो संरचनाले येशूको सेवाकाललाई केवल ऐतिहासिक घटनाक्रमका रूपमा होइन, धर्मशास्त्रीय रूपमा व्यवस्थित कथानकका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

७. प्रमुख धर्मशास्त्रीय विषयहरू (Major Theological Themes)

मत्तीको सुसमाचारको धर्मशास्त्र बहुआयामिक छ। यसमा येशूलाई नयाँ मोशाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले व्यवस्था नष्ट गर्न होइन, त्यसलाई पूर्णता दिन आएको घोषणा गर्नुहुन्छ (५:१७)। “स्वर्गको राज्य” (Kingdom of Heaven) यस सुसमाचारको प्रमुख विषय हो। अन्य सुसमाचारहरूले प्रयोग गर्ने “परमेश्वरको राज्य” को सट्टा मत्तीले प्रायः “स्वर्गको राज्य” भन्ने अभिव्यक्ति प्रयोग गर्छन्, जुन सम्भवतः यहूदी धार्मिक परम्परासँग सम्बन्धित सम्मानसूचक भाषिक प्रयोग हो।

धार्मिकता (Righteousness), आज्ञाकारिता, दया, क्षमा, विश्वास, चेलापन, तथा अन्तिम न्याय यस पुस्तकका अन्य प्रमुख धर्मशास्त्रीय विषयहरू हुन्। विशेष रूपमा “चर्च” (Ekklesia) शब्दको प्रयोग मत्तीमा मात्र पाइन्छ (१६:१८; १८:१७), जसले प्रारम्भिक ख्रीष्टियन समुदायको संस्थागत विकासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

पुस्तक “इम्मानुएल” (१:२३) बाट आरम्भ हुन्छ र “म तिमीहरूसँग सधैं रहन्छु” (२८:२०) भन्ने प्रतिज्ञासहित समाप्त हुन्छ। यसले सम्पूर्ण सुसमाचारलाई परमेश्वरको निरन्तर उपस्थितिको धर्मशास्त्रीय रूपरेखा प्रदान गर्दछ।

८. समकालीन अनुसन्धानका प्रमुख प्रश्नहरू

वर्तमान मत्ती अध्ययनमा केही महत्त्वपूर्ण अनुसन्धानात्मक बहसहरू निरन्तर भइरहेका छन्।

पहिलो, मत्ती र यहूदी धर्मबीचको सम्बन्ध। केही पदहरू इतिहासमा यहूदी-विरोधी व्याख्याका लागि प्रयोग गरिए पनि आधुनिक अनुसन्धानले ती पदहरूलाई पहिलो शताब्दीको आन्तरिक यहूदी विवादको सन्दर्भमा बुझ्नुपर्ने जोड दिन्छ।

दोस्रो, तथाकथित “मत्तीय समुदाय” (Matthean Community) को अस्तित्व र स्वरूप। धेरै विद्वानहरूका अनुसार यो सुसमाचार सभाघर र प्रारम्भिक चर्चबीच विकसित हुँदै गएको सम्बन्ध-विच्छेदको ऐतिहासिक सन्दर्भमा लेखिएको थियो। यद्यपि पछिल्ला अनुसन्धानहरूले यस्तो समुदायलाई अत्यधिक पुनर्निर्माण गरिएको परिकल्पना हुन सक्ने सम्भावनातर्फ पनि ध्यानाकर्षण गरेका छन्।

९. निष्कर्ष

मत्तीको सुसमाचार प्रारम्भिक ख्रीष्टियन धर्मशास्त्रको विकास, पुरानो र नयाँ करारबीचको सम्बन्ध, तथा चर्चको पहिचान बुझ्नका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण ग्रन्थ हो। यसको साहित्यिक संरचना, पुरानो करारको सृजनात्मक प्रयोग, तथा येशूलाई प्रतिज्ञा गरिएका मसीह, नयाँ मोशा र सार्वभौम शिक्षकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोणले यसलाई नयाँ करारको सबैभन्दा प्रभावशाली पुस्तकहरूमध्ये एक बनाएको छ।

समकालीन अनुसन्धानले यसको लेखकत्व, स्रोत, मिति तथा समुदायसम्बन्धी प्रश्नहरूमा विविध मत प्रस्तुत गरे तापनि, मत्तीको सुसमाचारको ऐतिहासिक, साहित्यिक तथा धर्मशास्त्रीय महत्त्वमा विद्वानहरूबीच व्यापक सहमति पाइन्छ। यस कारण, मत्तीको सुसमाचार केवल प्रारम्भिक चर्चको विश्वासको अभिलेख मात्र होइन, नयाँ करारको धर्मशास्त्रीय संरचनालाई बुझ्ने आधारभूत ग्रन्थ पनि हो।

थप अध्ययनको निम्तिः