योना किन निनवे जान मानेनन्?

परिचयात्मक पृष्ठभूमि र विषय प्रवेश

‘बुक अफ योना’ (Book of Jonah) केवल एक धार्मिक लोककथा वा माछाको पेटभित्र तीन दिन बस्ने भविष्यवक्ताको चमत्कारिक कहानी मात्र होइन। यो प्राचीन साहित्यको एउटा यस्तो उत्कृष्ट कृति हो जसले मानव स्वभावको संकुचित दायरा र ईश्वरीय प्रेमको असीमित आयामबीचको टक्करलाई प्रस्तुत गर्दछ। यस कथाका मुख्य नायक योना, इस्राएलको उत्तरी राज्यका एक प्रतिष्ठित भविष्यवक्ता थिए, जसको उल्लेख ‘२ राजा १४:२५’ मा पनि पाइन्छ। उनी आफ्नो राष्ट्र र जातिका प्रति अत्यन्तै बफादार र देशभक्त नागरिक थिए।

एक दिन, उनको जीवनमा एउटा यस्तो मोड आउँछ जसले उनको सम्पूर्ण धार्मिक विश्वास, राष्ट्रियता र व्यक्तिगत सुरक्षालाई चुनौती दिन्छ। परमेश्वरले उनलाई भन्नुहुन्छ: “तिमी उठ, निनवेको त्यो ठूलो शहरमा जाओ र त्यसको विरुद्धमा प्रचार गर, किनभने तिनीहरूको दुष्टता मेरो सामुन्ने आएको छ।”

यो आदेश सुन्ने बित्तिकै योनाको मनमा ठूलो आँधी चल्छ। उनी परमेश्वरको अगाडि घुँडा टेक्नुको सट्टा विद्रोहको बाटो रोज्छन् र निनवेको ठीक विपरीत दिशामा पर्ने ‘तर्सीस’ तर्फ भाग्छन्। एउटा भविष्यवक्ता, जसको काम नै ईश्वरको इच्छा पूरा गर्नु हो, उसले यसरी जानाजानी र योजनाबद्ध रूपमा विद्रोह गर्नुका पछाडि गहिरा ऐतिहासिक, राजनीतिक, धार्मिक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कारणहरू थिए। यस निबन्धमा हामी तिनै कारणहरूको विस्तृत र बहुआयामिक विश्लेषण गर्नेछौं।

निनवे र अस्सिरियाली साम्राज्यको बीभत्स ऐतिहासिक क्रूरता

योनाले परमेश्वरको आदेश अस्वीकार गर्नुको सबैभन्दा ठूलो र व्यावहारिक कारण तत्कालीन विश्वको भू-राजनीतिक परिस्थिति र अस्सिरियाली साम्राज्यको चरम क्रूरता थियो। निनवे, तत्कालीन विश्वको महाशक्ति अस्सिरिया (Assyria) को राजधानी र मुटु थियो।

युद्धकला र आतङ्कको नीति: अस्सिरियालीहरू प्राचीन मध्यपूर्वका सबैभन्दा हिंस्रक र युद्धप्रिय मानिसहरू थिए। तिनीहरूले आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्नका लागि केवल युद्ध मात्र लडेनन्, बल्कि छिमेकी राष्ट्रहरूमा डर पैदा गर्न “आतङ्कको नीति” (Policy of Terror) अपनाएका थे।
अमानवीय यातनाका तरिकाहरू: ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक अभिलेखहरू (जस्तै अस्सिरियाली राजाहरूका शिलालेखहरू) का अनुसार, तिनीहरूले पराजित देशका नागरिकहरूलाई असाध्यै क्रूर यातना दिन्थे। तिनीहरू मानिसहरूलाई जीवितै भुइँमा गाडेर छाला काड्ने, हात-खुट्टा र जिब्रो काटिदिने, आँखाहरू फुटाइदिने, र काटिएका टाउकाहरूको ठूलो थुप्रो बनाएर शहरको ढोकामा सजाउने गर्थे।
बलात् विस्थापन: तिनीहरूले जितेका देशका मानिसहरूलाई आफ्नो पहिचान मेटाउनका लागि सामूहिक रूपमा दास बनाएर अन्यत्र विस्थापित गर्थे।

यस्तो आतङ्कको केन्द्र बनेको र “रगतको शहर” भनेर चिनिने निनवेमा एक्लै गएर तिनीहरूको पापको विरोधमा बोल्नु भनेको जिउँदै आगोको भट्टीमा हाम फाल्नु जस्तै थियो। यो ऐतिहासिक आतङ्कले योनाको मनमा गहिरो मनोवैज्ञानिक डर पैदा गरेको थियो।

व्यक्तिगत सुरक्षाको भय र मानवीय कमजोरीको विश्लेषण

योना परमेश्वरका चुनिएका भविष्यवक्ता भए तापनि उनी अलौकिक शक्ति भएका कोही मानव थिएनन्; उनी हामी जस्तै हाडछाला र भावनाले बनेका व्यक्ति थिए। त्यसैले, उनको पहिलो प्रतिक्रिया मानवीय दृष्टिकोणबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित रहने नै थियो।

आत्मरक्षाको स्वाभाविक प्रवृत्ति: जब कसैलाई थाहा हुन्छ कि निश्चित ठाउँमा जाँदा आफ्नो ज्यान जोखिममा पर्छ, तब त्यहाँबाट टाढा भाग्नु जीव विज्ञान र मनोविज्ञानको नियम नै हो। योनालाई थाहा थियो कि निनवेका क्रूर शासक र सैनिकहरूका अगाडि एउटा विदेशी यहूदीले गएर “तिमीहरूको विनाश हुँदैछ” भन्नु आत्मघाती कदम हो।
सन्देशवाहकमाथिको आक्रमण: प्राचीन समयमा नराम्रो सन्देश ल्याउने सन्देशवाहकहरूलाई नै शत्रु मानेर मृत्युदण्ड दिने चलन आम थियो। योना आफ्नो जीवनलाई यसरी निरर्थक रूपमा गुमाउन चाहँदैनथे। उनीभित्रको यो भय यति शक्तिशाली बन्यो कि उनले परमेश्वरको सर्वव्यापी उपस्थितिलाई समेत भुलेर भौतिक रूपमा भाग्ने प्रयास गरे।

गहिरो राजनीतिक शत्रुता, देशभक्ति र राष्ट्रवादी भावना

योनाको इन्कारीलाई धार्मिक चस्माले मात्र हेर्नु अपुरो हुन्छ; यसमा गहिरो राजनीतिक र राष्ट्रवादी कोण पनि जोडिएको छ।

इस्राएलमाथिको अस्तित्वगत संकट: अस्सिरियाली साम्राज्य इस्राएलको लागि कुनै टाढाको अमूर्त शत्रु थिएन, त्यो त सिमानामै आइपुगेको प्रत्यक्ष खतरा थियो। अस्सिरियाले इस्राएललाई बारम्बार धम्क्याउने, ठूलो कर (Tribute) असुल गर्ने र देशलाई आर्थिक रूपमा जर्जर बनाउने काम गरिरहेको थियो। (इतिहासले देखाउँछ कि योनाको समयको केही दशकपछि नै, अर्थात् ईसापूर्व ७२२ मा अस्सिरियाले इस्राएलको उत्तरी राज्यमाथि आक्रमण गरी १० वटा कुललाई पूर्ण रूपमा नष्ट र विस्थापित गरिदिएको थियो)।
देशभक्तिको द्वन्द्व: योना एक भविष्यवक्ता मात्र नभएर आफ्ना जनता र मातृभूमिलाई औधी माया गर्ने देशभक्त थिए। उनको नजरमा, यदि निनवे नष्ट भयो भने मात्र उनको आफ्नै देश इस्राएल सुरक्षित रहन सक्थ्यो। शत्रु राष्ट्रको सहरमा गएर तिनीहरूलाई चेतावनी दिनु र अप्रत्यक्ष रूपमा तिनीहरूलाई बच्ने मौका दिनु भनेको आफ्नै मातृभूमि इस्राएलप्रति गद्दारी गर्नु र आफ्नै जनताको मृत्युको वारेन्टमा हस्ताक्षर गर्नु सरह थियो। त्यसैले, योना आफ्नो राष्ट्रिय पहिचान र स्वाभिमानका कारण निनवेलाई बचाउने कुनै पनि खेलको हिस्सा बन्न चाहँदैनथे।

न्याय र ईश्वरीय दयाबीचको दार्शनिक एवं आत्मिक द्वन्द्व

योनाको पुस्तकको चौथो अध्यायको दोस्रो पदमा योना आफैंले आफ्नो भित्री रहस्य र रिसको वास्तविक कारण खोलेका छन्। त्यहाँ उनले परमेश्वरसँग प्रार्थना गर्दै भन्छन्: “हे परमप्रभु, के मैले आफ्नै देशमा छँदा यही भनेको थिइनँ र? यसैकारण त म अघि नै तर्सीसतिर भागेको थिएँ; किनभने मलाई थाहा थियो कि तपाईं कृपालु र दयालु परमेश्वर हुनुहुन्छ, क्रोध गर्नमा ढिलो र करुणामा प्रशस्त हुनुहुन्छ, र विपत्ति पठाउनबाट पछि हट्नुहुन्छ।”

यो भनाइले योनाको इन्कारीको सबैभन्दा गहिरो आध्यात्मिक कारण उजागर गर्छ:

ईश्वरीय चरित्रको गहिरो ज्ञान: योना परमेश्वरको स्वभावसँग पूर्ण रूपमा परिचित थिए। उनलाई थाहा थियो कि परमेश्वर केवल न्यायको देवता मात्र हुनुहुन्न, उहाँ त अगाध करुणा र दयाको सागर हुनुहुन्छ।
पश्चात्ताप र क्षमाको डर: योनालाई डर थियो कि यदि उनले निनवेमा गएर प्रचार गरे भने, त्यहाँका मानिसहरू डराउनेछन् र पश्चात्ताप गर्नेछन्। र यदि तिनीहरूले पश्चात्ताप गरे भने, परमेश्वरको कृपालु स्वभावका कारण उहाँले तिनीहरूलाई क्षमा गरिदिनुहुनेछ र सहर सुरक्षित रहनेछ।
मानवीय न्यायको माग: योनाको आफ्नै न्यायको सिद्धान्त थियो—”दुष्टले दण्ड पाउनै पर्छ र धर्मीले पुरस्कार।” निनवेका मानिसहरूले संसारभरि जुन रगत बगाएका थिए, त्यसको बदलामा तिनीहरूमाथि परमेश्वरको न्यायको आगो वर्षिनु पर्छ भन्ने योनाको दृढ मान्यता थियो। दुष्टहरूले यति सजिलै र सस्तोमा क्षमा पाएको हेर्न उनको “मानवीय न्यायको चेत” ले दिँदै दिएन। उनी ईश्वरको दयाभन्दा ईश्वरको क्रोध र न्यायको प्रदर्शन भएको हेर्न चाहन्थे।

धार्मिक एकाधिकार (Religious Monopoly) र सामाजिक पूर्वाग्रह

प्राचीन इस्राएली समाजमा एउटा बलियो धार्मिक र सामाजिक धारणा व्याप्त थियो—उनीहरू आफूलाई मात्र परमेश्वरका “विशेष र चुनिएका जनता” (Chosen People) ठान्थे।

यहूदी श्रेष्ठताको अहंकार: तिनीहरूको सोचाइ थियो कि परमेश्वरको अनुग्रह, आशिष्, र मुक्ति केवल तिनीहरूको वंश र धर्ममा मात्र सीमित छ। अन्य गैर-यहूदी जातिहरू (Gentiles) परमेश्वरको नजरमा अपवित्र र विनाशका योग्य हुन्।
अनुग्रहको संकुचित घेरा: योना पनि यसै सामाजिक र धार्मिक वातावरणमा हुर्केका थिए। त्यसैले, परमेश्वरले इस्राएलको सिमानाभन्दा बाहिर गएर, त्यो पनि सबैभन्दा पापी र अयहूदी राष्ट्रलाई उद्धारको अवसर दिनुहुन्छ भन्ने कुरा योनाको धार्मिक कट्टरताले स्वीकार गर्न सकेन। उनी परमेश्वरलाई आफ्नो राष्ट्रको भूगोल र जातिको घेराभित्र मात्र बाँधेर राख्न चाहन्थे।

विपरीत दिशा (तर्सीस) तर्फको पलायनको सांकेतिक र भौगोलिक अर्थ

जब योनाले निनवे नजाने निर्णय गरे, उनी केवल घरभित्र लुकेर बसेनन्, बल्कि उनी योजनाबद्ध रूपमा इस्राएलको याफा (Joppa) बन्दरगाहमा गए, भाडा तिरेर जहाज चढे र तर्सीस (Tarshish) तिर लागे।

विपरीत गन्तव्य: निनवे इस्राएलबाट पूर्व दिशामा (भूमि मार्गबाट) पर्दथ्यो भने, तर्सीस (वर्तमान स्पेनको भूभाग) ठीक विपरीत पश्चिम दिशामा (समुद्र मार्गबाट) तत्कालीन विश्वको अन्तिम विन्दु मानिन्थ्यो।
आत्मिक पलायन: यो भौगोलिक विपरितता योनाको आत्मिक अवस्थाको ऐना हो। उनी परमेश्वरको इच्छा, उहाँको आदेश, र आफ्नो भविष्यवक्ताको गरिमापूर्ण जिम्मेवारीबाट जति सक्दो टाढा, संसारको अन्तिम कुनासम्म भाग्न चाहन्थे। यो ईश्वरीय योजना र सार्वभौमिकताको विरुद्धमा योनाको तर्फबाट गरिएको एक स्पष्ट र सचेत “सत्याग्रह” वा विद्रोह थियो।

मानव स्वभावको अहंकार र भावनात्मक अस्थिरताको पराकाष्ठा

योनाको कथाको उत्तरार्धले देखाउँछ कि उनको इन्कारी केवल निनवे जानु अघिको मात्र थिएन, बरु निनवे पुगेर प्रचार गरिसकेपछि पनि उनको सोचाइमा कुनै परिवर्तन आएको थिएन।

चित्तदुखाइ र रिस: जब निनवेका मानिसहरूले राजादेखि पशुपालकसम्म सबैले उपवास बसेर, टाट ओढेर साँचो पश्चात्ताप गरे र परमेश्वरले सहरलाई नष्ट नगर्ने निर्णय गर्नुभयो, तब योना संसारकै सबैभन्दा दुःखी र रिसाहा व्यक्ति बने।
अहंकारको टकराव: उनी सहरको पूर्वतिर गएर एउटा सानो छाप्रो बनाएर बस्छन् र सहर विनाश हुन्छ कि भनेर पर्खिरहन्छन्। उनको अहंकार यतिसम्म बढ्छ कि उनी परमेश्वरसँग वादविवाद गर्छन् र भन्छन्, “योभन्दा त मर्नु नै मेरा लागि बेस छ।” उनी आफ्नो भविष्यवाणी (कि ४० दिनमा निनवे नष्ट हुनेछ) झूटो साबित भएकोमा र आफ्नो शत्रु बाँचेकोमा ईश्वरसँगै असन्तुष्ट हुन्छन्। यसले देखाउँछ कि मानवीय संकुचित भावना, क्रोध र पूर्वाग्रहले कहिलेकाहीँ मानिसलाई कतिसम्म अन्धो बनाइदिन्छ।

निष्कर्ष र शाश्वत सन्देश

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, योना निनवे जान नमान्नुका कारणहरू सतही वा साधारण थिएनन्। यो त अस्सिरियाको भयावह क्रूरताको डर, मातृभूमि इस्राएलप्रतिको चरम देशभक्ति, शत्रु राष्ट्रप्रतिको गहिरो घृणा, धार्मिक एकाधिकारको अहम्, र ईश्वरीय दयाको असीमित दायरालाई बुझ्न नसक्ने मानवीय बुद्धि र न्यायको सीमितताको एक जटिल तानाबाना थियो।

योनाको यो कथाले आज पनि मानव जातिलाई एउटा ठूलो ऐना देखाउँछ। हामी प्रायः आफ्ना गल्तीहरूका लागि ईश्वरबाट ‘असीमित दया र क्षमा’ को अपेक्षा गर्छौं, तर हाम्रा शत्रु वा हामीलाई मन नपर्ने मानिसहरूका लागि भने सधैं ‘तत्काल र कठोर न्याय वा विनाश’ को माग गर्दछौं। योनाको कथाले भूगोल, राष्ट्र, जाति र धर्मको सिमानाभन्दा धेरै माथि उठेर, सम्पूर्ण सृष्टि र मानव जातिका प्रति ईश्वरको प्रेम र करुणा सधैं समान र जीवन्त रहन्छ भन्ने सार्वभौम सत्यलाई स्थापित गर्दछ। योनाको संघर्ष र आनाकानी वास्तवमा हरेक आधुनिक मानवभित्र लुकेको पूर्वाग्रह, स्वार्थ र नैतिक द्वन्द्वकै एक वृहत् र जीवन्त चित्रण हो।