सन् ३२५ को नाइसिया परिषद्: चर्च, राजनीति र धर्मशास्त्रबीचको ऐतिहासिक संघर्ष

परिचय

नाइसिया परिषद् मानव सभ्यताको धार्मिक तथा राजनीतिक इतिहासमा अत्यन्त महत्वपूर्ण घटनामध्ये एक मानिन्छ। सन् ३२५ मा आयोजित यस विशाल धार्मिक सभाले केवल ख्रीष्टियन विश्वासको सिद्धान्तलाई मात्र व्यवस्थित गरेन, यसले रोमी साम्राज्यको राजनीतिक एकता, धार्मिक अधिकार, चर्च प्रशासन तथा भावी युरोपेली सभ्यताको संरचनामाथि पनि गहिरो प्रभाव पारेको थियो।

यो परिषद् कोन्स्टाइन महान (Constantine the Great)  को पहलमा आयोजना गरिएको थियो। परिषद् Nicaea मा सम्पन्न भएको थियो, जुन वर्तमान İznik क्षेत्रमा पर्दछ। यस सभामा करिब ३०० भन्दा बढी बिशपहरू सहभागी भएका थिए। उनीहरू रोमी साम्राज्यका विभिन्न भाग अलेक्जान्ड्रिया, एन्टिओक, यरूशलेम, रोम, क्यापाडोसिया, सिरिया तथा एशिया माइनरबाट आएका थिए।

नाइसिया परिषद् विशेष गरी ख्रीष्टियन विश्वासभित्र उत्पन्न “एरियन विवाद” समाधान गर्न बोलाइएको थियो। यो विवाद येशू ख्रीष्टको स्वरूप, परमेश्वरसँगको सम्बन्ध, तथा त्रिएक सिद्धान्तसँग सम्बन्धित थियो। परिषद्ले अन्ततः “निकेयन विश्वासको सार” (Nicene Creed) नामक आस्थाको घोषणापत्र तयार गर्‍यो, जसले ख्रीष्टियन विश्वासको मूल विश्वासलाई आधिकारिक रूपमा परिभाषित गर्‍यो।

१. रोमी साम्राज्य र प्रारम्भिक ख्रीष्टियन विश्वासको अवस्था

१.१ रोमी साम्राज्यको धार्मिक परिस्थिति

सन् तेस्रो र चौथो शताब्दीको रोमी साम्राज्य धार्मिक रूपमा अत्यन्त विविध थियो। रोमीहरू बहुदेववादी थिए। उनीहरूले ग्रीक, मिस्री, फारसी तथा स्थानीय देवताहरूलाई स्वीकार गर्थे। सम्राटलाई समेत “दैवी व्यक्तित्व” का रूपमा पूजा तथा दण्डवत गर्ने परम्परा थियो तर ख्रीष्टियन विश्वासले एकेश्वरवादमा जोड दिने भएकाले रोमी धार्मिक संरचनासँग यसको टकराव भयो। ख्रीष्टियनहरूले सम्राटलाई देवताको रूपमा स्वीकार गर्दैनथे। फलस्वरूप उनीहरूमाथि दमन, यातना तथा हत्या समेत गरियो।

विशेष गरी सम्राट डाइओक्लेसियनको शासनकालमा ख्रीष्टियनहरूमाथि कठोर दमन भएको थियो। चर्चहरू जलाइए, धार्मिक पुस्तकहरू नष्ट गरिए, र हजारौं विश्वासीहरूलाई मृत्युदण्ड दिइयो।

१.२ कन्स्टान्टिन र ख्रीष्टियन विश्वासको उदय

सन् ३१२ मा कोन्स्टाइन महान (Constantine the Great) ले मिल्भियन पुलको युद्ध जितेपछि ख्रीष्टियन विश्वासप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण अपनाए। उनले सन् ३१३ मा “एडिक्ट अफ मिलान” जारी गरी ख्रीष्टियन विश्वासलाई कानुनी मान्यता दिए।

यसपछि ख्रीष्टियन विश्वास तीव्र रूपमा फैलिन थाल्यो। चर्चहरू पुनः निर्माण भए। बिशपहरूको प्रभाव बढ्यो तर विश्वास स्वतन्त्र भएपछि आन्तरिक विवादहरू पनि सतहमा आए।

सम्राट कन्स्टान्टिनले महसुस गरे कि धार्मिक विभाजनले साम्राज्यको राजनीतिक स्थिरतालाई खतरा पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले उनले सम्पूर्ण चर्चलाई एउटै सिद्धान्तमा बाँध्न प्रयास गरे।

२. परिषद् बोलाइनुको मुख्य कारणः एरियन विवाद

२.१ एरियस को थिए?

एरियस अलेक्जान्ड्रियाका एक पादरी थिए। उनी शिक्षित, प्रभावशाली तथा लोकप्रिय वक्ता मानिन्थे। एरियसले येशू ख्रीष्ट परमेश्वरद्वारा सृष्टि गरिएको अस्तित्व भएको तर्क प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार:

• परमपिता परमेश्वर शाश्वत हुनुहुन्छ।
• पुत्र (येशू) परमेश्वरभन्दा पछि उत्पन्न गरिएका हुन्।
• त्यसैले येशू परमेश्वर बराबर होइनन्।

उनको प्रसिद्ध कथन थियो: “एक समय थियो जब पुत्र अस्तित्वमा थिएनन्।”

यो विचारले ख्रीष्टियन विश्वासको मूल सिद्धान्तलाई चुनौती दियो।

२.२ एरियनवादको प्रभाव

एरियसका विचारहरू तीव्र रूपमा फैलिन थाले। धेरै बिशप तथा धार्मिक नेताहरूले उनलाई समर्थन गरे। विशेष गरी पूर्वी रोमी साम्राज्यमा एरियनवाद लोकप्रिय बन्न थाल्यो तर अलेक्जान्ड्रियाका बिशप अलेक्जान्डर तथा उनका सहयोगी Athanasius of Alexandria ले एरियसको विचारको कडा विरोध गरे। उनीहरूको तर्क थियो कि:

• यदि येशू पूर्ण रूपमा परमेश्वर होइनन् भने मानवताको उद्धार सम्भव हुँदैन।
• येशू र परमपिता एउटै दैवी स्वरूपका हुन्।

यस धार्मिक विवादले सम्पूर्ण साम्राज्यलाई विभाजित गर्न थाल्यो।

३. नाइसिया परिषद्को आयोजना

३.१ परिषद्को स्थान र समय

सन् ३२५ मा परिषद् Nicaea मा आयोजना गरियो। यो स्थान राजनीतिक रूपमा सुरक्षित तथा सम्राटको पहुँचमा थियो। सन् ३२५ मा पहिलो विश्वव्यापी ख्रीष्टियन परिषद् First Council of Nicaea को आयोजना Nicaea मा गरिएको थियो। Nicaea तत्कालीन रोमी साम्राज्यको एउटा महत्त्वपूर्ण सहर मानिन्थ्यो। यो स्थान राजनीतिक तथा प्रशासनिक दृष्टिले सुरक्षित हुनुका साथै सम्राटको प्रत्यक्ष निगरानी र पहुँचमा रहेको कारण परिषद्का लागि उपयुक्त ठहरिएको थियो। सहरको भौगोलिक अवस्थाले विभिन्न क्षेत्रबाट आउने धर्मगुरु तथा प्रतिनिधिहरूलाई यात्रा गर्न पनि सहज बनाएको थियो।

यस परिषद् बोलाउने मुख्य उद्देश्य ख्रीष्टियन धर्मभित्र उत्पन्न भएका धार्मिक विवादहरू समाधान गर्नु र सम्पूर्ण चर्चलाई एउटै सिद्धान्तमा एकीकृत गर्नु थियो। विशेष गरी Arius र उनका समर्थकहरूले उठाएको विवादले चर्चभित्र ठूलो विभाजन सिर्जना गरेको थियो। त्यसैले रोमी सम्राट कोन्स्टाइन महान (Constantine the Great) ले साम्राज्यमा धार्मिक एकता कायम राख्न परिषद् आयोजना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

परिषद् मे महिनादेखि जुलाईसम्म चलेको अनुमान गरिन्छ। यस अवधिमा विभिन्न प्रदेशबाट आएका सयौँ बिशप, धर्मगुरु तथा विद्वानहरूले धर्मसम्बन्धी विषयमा छलफल गरेका थिए। परिषद्का बैठकहरूमा येशू ख्रीष्टको स्वरूप, परमेश्वरसँगको सम्बन्ध, चर्चको एकता तथा धार्मिक नियमहरूबारे गम्भीर बहस भएको थियो। लामो छलफलपछि परिषद्ले केही महत्त्वपूर्ण निर्णयहरू पारित गर्‍यो, जसले पछि ख्रीष्टियन धर्मको आधारभूत सिद्धान्त निर्माण गर्न ठूलो प्रभाव पारेको मानिन्छ।

३.२ सहभागीहरू

पहिलो नासरियन परिषद् (First Council of Nicaea) मा करिब ३०० देखि ३१८ जना बिशप सहभागी भएको विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूमा उल्लेख पाइन्छ। यी सहभागीहरू रोमी साम्राज्यका विभिन्न क्षेत्रबाट आएका भए पनि अधिकांश पूर्वी रोमी साम्राज्यका चर्चहरूका प्रतिनिधि थिए। त्यस समय पूर्वी क्षेत्रमा ख्रीष्टियन धर्म तीव्र रूपमा फैलिरहेको कारण त्यहाँका धर्मगुरुहरूको सहभागिता बढी देखिन्छ। परिषद्मा सहभागी बिशपहरूका अतिरिक्त पादरी, सहायक धर्मसेवक, विद्वान् तथा सम्राटका अधिकारीहरू पनि उपस्थित थिए।

परिषद्मा सहभागी प्रमुख व्यक्तित्वहरूमध्ये Alexander of Alexandria विशेष रूपमा प्रभावशाली मानिन्छन्। उनले एरियसको शिक्षाको कडा विरोध गर्दै येशू ख्रीष्ट परमेश्वरसँग समान र अनन्त हुनुहुन्छ भन्ने पक्षमा तर्क प्रस्तुत गरेका थिए। उनका सहयोगी तथा पछि चर्चका महान् धर्मशास्त्रीका रूपमा परिचित Athanasius of Alexandria ले पनि परिषद्मा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। यद्यपि त्यतिबेला उनी युवा सहायक मात्र थिए, उनका विचारहरूले पछि ख्रीष्टियन सिद्धान्तमा गहिरो प्रभाव पारे।

त्यसैगरी Eusebius of Caesarea परिषद्का अर्को महत्त्वपूर्ण सहभागी थिए। उनी इतिहासकार तथा धर्मशास्त्री दुवै रूपमा प्रसिद्ध थिए। उनले परिषद्का घटनाहरूको अभिलेखन गर्न योगदान दिएका कारण आज पनि Nicaea परिषद्सम्बन्धी धेरै जानकारी उपलब्ध भएको मानिन्छ।

Hosius of Corduba पनि परिषद्का प्रमुख व्यक्तित्वमध्ये एक थिए। उनी सम्राट Constantine the Great का धार्मिक सल्लाहकार मानिन्थे र परिषद्को सञ्चालन तथा छलफल व्यवस्थापनमा उनको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो।

परिषद्को मुख्य विवादको केन्द्रमा रहेका Arius तथा उनका समर्थकहरू पनि परिषद्मा सहभागी भएका थिए। Arius ले येशू ख्रीष्ट परमेश्वरद्वारा सिर्जित हुनुहुन्छ र परमेश्वरसँग पूर्ण रूपमा समान हुनुहुन्न भन्ने विचार प्रस्तुत गरेका थिए। यही शिक्षाले चर्चभित्र ठूलो विवाद उत्पन्न गरेको थियो। परिषद्मा उनका विचारमाथि गम्भीर बहस भयो र अन्ततः अधिकांश बिशपहरूले उनको सिद्धान्त अस्वीकार गरे।

रोमका बिशप अर्थात् पोप प्रत्यक्ष रूपमा परिषद्मा उपस्थित थिएनन्। तथापि, उनले आफ्ना प्रतिनिधिहरू पठाएका थिए, जसले परिषद्मा पश्चिमी चर्चको प्रतिनिधित्व गरेका थिए। यसले परिषद्लाई सम्पूर्ण ख्रीष्टियन चर्चको साझा सभा वा विश्वव्यापी परिषद्को रूपमा मान्यता दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

मुख्य सहभागीहरू:

• अलेक्जान्डर अफ अलेक्जान्ड्रिया
• अथानासियस
• युसेबियस अफ क्येसरिया
• होसियस अफ कोर्डोबा
• एरियस तथा उनका समर्थकहरू

रोमका बिशप प्रत्यक्ष उपस्थित थिएनन्, तर उनका प्रतिनिधिहरू सहभागी थिए।

३.३ कन्स्टान्टिनको भूमिका

रोमी सम्राट कोन्स्टाइन महान (Constantine the Great) स्वयं पहिलो नासरिया परिषद् (First Council of Nicaea) मा उपस्थित भएका थिए। परिषद्मा उनको उपस्थिति केवल राजनीतिक औपचारिकता मात्र नभई धार्मिक तथा साम्राज्यिक एकताको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिएको थियो। त्यस समय ख्रीष्टियन  विश्वासभित्र बढिरहेको विवादले रोमी साम्राज्यको स्थिरतामाथि समेत प्रभाव पार्न थालेको थियो। विशेष गरी Arius सम्बन्धी विवादका कारण चर्च विभाजित हुने अवस्था सिर्जना भएको हुँदा कोन्स्टाइन महानले यस समस्यालाई समाधान गर्न परिषद् आयोजना गरेका थिए।

यद्यपि कोन्स्टाइन (Constantine) स्वयं धर्मशास्त्री वा विश्वाससम्बन्धी विद्वान् थिएनन्, उनले परिषद्को सञ्चालन, व्यवस्थापन तथा सहभागीहरूबीच सहमति कायम गराउन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। उनले विभिन्न क्षेत्रबाट आएका बिशपहरूलाई सम्मानपूर्वक स्वागत गरेका थिए र छलफल शान्तिपूर्ण तथा व्यवस्थित ढङ्गले अघि बढोस् भन्ने उद्देश्य राखेका थिए। परिषद्का बैठकहरूमा उनले प्रत्यक्ष रूपमा धार्मिक बहसमा भाग नलिए पनि सबै पक्षलाई एकतामा बाँध्ने प्रयास गरेका थिए।

कोन्स्टाइन (Constantine) को मुख्य उद्देश्य साम्राज्यभित्र धार्मिक एकता कायम गर्नु थियो। उनका विचारमा चर्चभित्रको विभाजनले राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्थ्यो। त्यसैले उनले सबै बिशपहरूलाई एउटै विश्वास र सिद्धान्तमा सहमत गराउन प्रोत्साहित गरेका थिए। परिषद्का अन्तिम निर्णयहरू कार्यान्वयन गराउन पनि सम्राटको समर्थन महत्त्वपूर्ण रह्यो।

उनको नेतृत्व र संरक्षणका कारण नासरियन परिषद् ख्रीष्टियन इतिहासको पहिलो विश्वव्यापी परिषद्का रूपमा सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको मानिन्छ। यस परिषद्ले पछि ख्रीष्टियन धर्मका आधारभूत सिद्धान्तहरू निर्धारण गर्न दीर्घकालीन प्रभाव पारेको थियो।

उनको मुख्य उद्देश्य थियो:

• धार्मिक विभाजन अन्त्य गर्नु
• साम्राज्यको राजनीतिक एकता कायम गर्नु
• चर्चलाई राज्यसँग सहकार्य गराउनु

यस परिषद्ले चर्च र राज्यबीचको सम्बन्धलाई नयाँ मोड दियो।

४. नाइसरियन सार (Nicene Creed)

Nicene Creed ले येशू ख्रीष्टको दैवी स्वरूपबारे स्पष्ट घोषणा गरेको थियो। यस विश्वासघोषणाले येशू केवल एक महान् शिक्षक वा सिर्जित प्राणी मात्र नभई परमेश्वरकै पूर्ण दैवी अस्तित्व हुनुहुन्छ भन्ने शिक्षालाई आधिकारिक रूपमा स्थापित गर्‍यो। परिषद्का सहभागी बिशपहरूले लामो धार्मिक बहसपछि यस सिद्धान्तलाई स्वीकार गरेका थिए।

Nicene Creed अनुसार येशू “परमेश्वरबाट परमेश्वर” (God from God) हुन्। यसको अर्थ, येशूको उत्पत्ति परमेश्वरबाट भएको भए पनि उहाँ स्वयं दैवी स्वभावका हुनुहुन्छ भन्ने हो। साथै, Creed मा येशूलाई “ज्योतिबाट ज्योति” तथा “सत्य परमेश्वरबाट सत्य परमेश्वर” भनेर पनि वर्णन गरिएको थियो, जसले उहाँको पूर्ण दैवी अस्तित्वलाई जोड दिन्छ।

यसैगरी Creed ले येशू “सृष्टि गरिएका होइनन्” भन्ने घोषणा गर्‍यो। यो भनाइ विशेष रूपमा Arius को शिक्षाको विरोधमा प्रस्तुत गरिएको थियो। Arius ले येशूलाई परमेश्वरद्वारा सिर्जित प्राणी मानेका थिए, तर Nicene Creed ले पुत्र अनादिदेखि अस्तित्वमा रहेको र उहाँलाई सिर्जना गरिएको होइन भन्ने स्पष्ट गर्‍यो।

Creed को सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भागमध्ये एक ग्रीक शब्द “Homoousios” (होमोउसियस) को प्रयोग थियो। यस शब्दको अर्थ “उही सार” वा “एउटै दैवी स्वरूप” भन्ने हुन्छ। यसद्वारा पुत्र (येशू ख्रीष्ट) र परमपिता एउटै दैवी स्वभावका हुन् भन्ने शिक्षा स्थापित गरियो। यही शब्दले Nicene Creed लाई ख्रीष्टियन धर्मशास्त्रमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनाएको मानिन्छ, किनकि यसले येशू र परमेश्वरबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरेको थियो।

यस निर्णयमार्फत Arianism लाई औपचारिक रूपमा अस्वीकार गरियो। परिषद्ले Arius का शिक्षाहरूलाई चर्चको आधिकारिक विश्वासविपरीत घोषणा गर्‍यो, र उनका विचारहरूलाई विधर्म (heresy) को रूपमा चिन्हित गरियो। यसपछि Nicene Creed ख्रीष्टियन चर्चको आधारभूत विश्वासघोषणाका रूपमा स्थापित भयो र आज पनि धेरै ख्रीष्टियन परम्पराहरूमा प्रयोग गरिन्छ।

परिषद्को सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि “नाइसरियन सार” तयार हुनु थियो।

Nicene Creed ले घोषणा गर्‍यो कि:

• येशू “परमेश्वरबाट परमेश्वर” हुन्।
• उनी “सृष्टि गरिएका होइनन्”।
• पुत्र र परमपिता एउटै दैवी स्वरूपका हुन्।

ग्रीक शब्द “होमोउसियस” (Homoousios) प्रयोग गरियो, जसको अर्थ “उही सार” भन्ने हुन्छ।

यसले एरियनवादलाई औपचारिक रूपमा अस्वीकार गर्‍यो।

५. परिषद्का अन्य निर्णयहरू

५.१ इस्टर पर्वको मिति निर्धारण

इस्टरको मिति निर्धारण पनि First Council of Nicaea का महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूमध्ये एक थियो। त्यस समय ख्रीष्टियन चर्चका विभिन्न क्षेत्रहरूले इस्टर पर्व फरक–फरक मितिमा मनाउने गरेका थिए। केही चर्चहरूले यहूदी पात्रोअनुसार पर्व मनाउँथे भने अन्य चर्चहरूले आइतबारको आधारमा मिति निर्धारण गर्थे। यस फरक अभ्यासका कारण सम्पूर्ण ख्रीष्टियन समुदायमा धार्मिक एकरूपता कायम हुन सकेको थिएन।

यस समस्यालाई समाधान गर्न परिषद्ले सम्पूर्ण चर्चले एउटै समयमा इस्टर मनाउनुपर्ने निर्णय गर्‍यो। परिषद्को उद्देश्य ख्रीष्टियन समुदायलाई एउटै धार्मिक परम्परामा बाँध्नु र विभिन्न क्षेत्रबीच देखिएको विभाजन अन्त्य गर्नु थियो। यस निर्णयपछि इस्टर पर्वको मिति निर्धारणका लागि साझा विधि अपनाइयो, जसले चर्चको संगठनात्मक एकतालाई बलियो बनाउन मद्दत गर्‍यो।

परिषद्को निर्णयअनुसार इस्टर वसन्त ऋतुको विषुव (Spring Equinox) पछि पर्ने पहिलो पूर्णिमापछिको आइतबार मनाइने व्यवस्था गरियो। यद्यपि यस प्रणालीको पूर्ण विकास पछि क्रमशः हुँदै गयो, Nicaea परिषद्ले यसको आधार तयार गरेको मानिन्छ।

यस निर्णयले केवल धार्मिक चाडको समय निर्धारण मात्र गरेन, तर सम्पूर्ण ख्रीष्टियन चर्चलाई एउटै विश्वास र परम्परामा एकीकृत गर्ने प्रयासलाई पनि सुदृढ बनायो। एउटै दिन इस्टर मनाउन थालेपछि विश्वभरका चर्चहरूबीच धार्मिक सम्बन्ध अझ घनिष्ठ बने, र चर्चको विश्वव्यापी एकताको भावना थप बलियो भएको मानिन्छ।

५.२ चर्च प्रशासन

परिषद्ले चर्चको अनुशासन, प्रशासन र धार्मिक एकतालाई सुदृढ बनाउन २० वटा नियम (Canons) जारी गरेको थियो। यी नियमहरू चर्चभित्र बढ्दै गएका विवाद, अनुशासनहीनता तथा अधिकारसम्बन्धी समस्याहरू समाधान गर्न बनाइएका थिए। परिषद्को उद्देश्य सम्पूर्ण चर्चलाई एउटै धार्मिक व्यवस्था र प्रशासनिक संरचनामा बाँध्नु थियो। यी नियमहरूले बिशप, पादरी तथा विश्वासीहरूको आचरण र जिम्मेवारीलाई स्पष्ट रूपमा निर्धारण गरे।

१. बिशप नियुक्तिसम्बन्धी नियम

परिषद्ले बिशपहरूको नियुक्ति व्यवस्थित र निष्पक्ष ढङ्गले गर्नुपर्ने व्यवस्था गर्‍यो। कुनै पनि क्षेत्रमा नयाँ बिशप नियुक्त गर्दा त्यहाँका अन्य बिशपहरूको सहमति आवश्यक मानियो। यसले व्यक्तिगत स्वार्थ वा राजनीतिक प्रभावका आधारमा नियुक्ति हुने सम्भावना घटायो। साथै, बिशपहरूले आफ्नो अधिकार क्षेत्र छोडेर अन्य क्षेत्रमा हस्तक्षेप गर्न नपाउने नियम पनि बनाइयो।

यस नियमको उद्देश्य चर्चभित्र प्रशासनिक स्थिरता कायम गर्नु र बिशपहरूको अधिकार स्पष्ट बनाउनु थियो। बिशपलाई धार्मिक नेतृत्वको केन्द्र मानिने भएकाले उनीहरूको नियुक्ति पवित्र, अनुशासित र विधिसम्मत हुनुपर्नेमा जोड दिइयो।

२. पादरीहरूको आचरणसम्बन्धी नियम

परिषद्ले पादरी तथा धर्मगुरुहरूको नैतिक आचरणमा विशेष ध्यान दिएको थियो। पादरीहरूले धार्मिक जीवनअनुसार शुद्ध, अनुशासित र जिम्मेवार व्यवहार गर्नुपर्ने व्यवस्था गरियो। उनीहरूले धन, शक्ति वा व्यक्तिगत फाइदाका लागि आफ्नो पदको दुरुपयोग गर्न नपाउने नियम बनाइयो।

त्यसैगरी, चर्चका सेवकहरूले अत्यधिक विलासिता, अनुचित व्यवहार तथा अनैतिक क्रियाकलापबाट टाढा रहनुपर्ने भनियो। यदि कुनै पादरीले अनुशासन उल्लङ्घन गरेमा उसमाथि धार्मिक कारबाही गरिने व्यवस्था पनि थियो। यसले चर्चभित्र नैतिकता र अनुशासन कायम राख्न मद्दत पुर्‍यायो।

३. चर्चको अधिकार क्षेत्रसम्बन्धी नियम

परिषद्ले चर्चका विभिन्न क्षेत्रहरूको अधिकार सीमालाई स्पष्ट पारेको थियो। प्रत्येक बिशपले आफ्नो क्षेत्रभित्र मात्र धार्मिक प्रशासन सञ्चालन गर्नुपर्ने व्यवस्था गरियो। यसले चर्चभित्र हुने अधिकारको द्वन्द्व कम गर्न मद्दत गर्‍यो।

विशेषगरी रोम, अलेक्जान्द्रिया, एन्टिओक जस्ता प्रमुख धार्मिक केन्द्रहरूको विशेष स्थानलाई मान्यता दिइयो। यी केन्द्रहरूलाई व्यापक धार्मिक प्रभाव र प्रशासनिक अधिकार प्रदान गरियो। यस नियमले चर्चको प्रशासनिक संरचनालाई व्यवस्थित बनायो र विभिन्न क्षेत्रबीच समन्वय कायम गर्‍यो।

४. धार्मिक अनुशासनसम्बन्धी नियम

परिषद्ले धार्मिक अनुशासनलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण विषयका रूपमा लियो। चर्चका सदस्यहरूले धार्मिक सिद्धान्त र परम्पराको पालना गर्नुपर्ने व्यवस्था गरियो। यदि कसैले चर्चको शिक्षाविरुद्ध शिक्षा फैलायो वा धार्मिक नियम उल्लङ्घन गर्‍यो भने उसलाई चेतावनी, निलम्बन वा बहिष्कारसम्म गर्न सकिने व्यवस्था थियो।

यसले चर्चको धार्मिक एकता कायम राख्न मद्दत गर्‍यो। परिषद्ले विशेष गरी विधर्म (heresy) फैलाउने गतिविधिविरुद्ध कडा कदम चाल्ने निर्णय गर्‍यो ताकि सम्पूर्ण ईसाई समुदाय एउटै विश्वास र सिद्धान्तमा एकताबद्ध रहोस्।

५. चर्चभित्र एकता कायम गर्ने प्रयास

यी २० वटा नियमहरूको मुख्य उद्देश्य चर्चभित्र एकता र अनुशासन कायम गर्नु थियो। चौथो शताब्दीमा ईसाई धर्म तीव्र रूपमा फैलिरहेको अवस्थामा विभिन्न क्षेत्र र समूहबीच मतभेद बढिरहेका थिए। परिषद्ले ती मतभेद हटाई सम्पूर्ण चर्चलाई एउटै धार्मिक र प्रशासनिक ढाँचामा ल्याउने प्रयास गर्‍यो।

यसले चर्चलाई केवल धार्मिक संस्था मात्र नभई संगठित प्रशासनिक संरचना भएको शक्तिशाली संस्थाको रूपमा विकास गर्न सहयोग पुर्‍यायो।

६. नियमहरूको दीर्घकालीन प्रभाव

परिषद्द्वारा जारी गरिएका यी नियमहरूले भविष्यका चर्च परिषद् र धार्मिक प्रशासनमा गहिरो प्रभाव पारे। पछि बनेका धेरै चर्च कानुनहरूको आधार यही परिषद्का नियमहरू बने। बिशपहरूको अधिकार, पादरीहरूको जिम्मेवारी तथा चर्च अनुशासनका विषयमा स्थापित सिद्धान्तहरू धेरै शताब्दीसम्म प्रयोगमा रहे।

यसरी, परिषद्ले जारी गरेका २० वटा नियमहरूले चर्चलाई व्यवस्थित, अनुशासित र एकताबद्ध बनाउन ऐतिहासिक भूमिका निर्वाह गरेका थिए।

परिषद्ले चर्च अनुशासन तथा प्रशासन सम्बन्धी २० वटा नियम (Canons) जारी गर्‍यो।

यसमा:

• बिशप नियुक्ति
• पादरीहरूको आचरण
• चर्चको अधिकार क्षेत्र
• धार्मिक अनुशासन

जस्ता विषय समावेश थिए।

६. अथानासियस र नाइसियाको रक्षा

Athanasius of Alexandria नाइसिया परिषद्का प्रमुख रक्षक बने। परिषद्पछि पनि एरियनवाद पूर्ण रूपमा समाप्त भएन। धेरै सम्राटहरूले पुनः एरियनवादलाई समर्थन गरे। अथानासियसलाई पाँच पटक निर्वासनमा पठाइयो। तर उनले निकेयन सिद्धान्तको रक्षा जारी राखे। उनको दृढताका कारण अन्ततः नाइसियाको विचार विजयी भयो।

७. नाइसिया परिषद्को राजनीतिक प्रभाव

७.१ चर्च र राज्यको गठबन्धन

नाइसिया परिषद्पछि चर्च र राज्यबीच घनिष्ठ सम्बन्ध विकसित भयो। सम्राटहरूले धार्मिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न थाले। चर्चले पनि राज्यलाई वैधानिकता प्रदान गर्‍यो। यसले मध्ययुगीन युरोपको राजनीतिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्‍यो।

७.२ सम्राटको धार्मिक भूमिका

कन्स्टान्टिनपछि धेरै सम्राटहरूले आफूलाई “चर्चको संरक्षक” ठान्न थाले। यसले “Caesaropapism” नामक अवधारणा जन्मायो, जहाँ राज्यले धार्मिक मामिलामा ठूलो प्रभाव राख्थ्यो।

८. धार्मिक तथा दार्शनिक प्रभाव

८.१ त्रिएक सिद्धान्तको विकास

नाइसिया परिषद्ले ख्रीष्टियन धर्मशास्त्रको इतिहासमा अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ। यस परिषद्ले विशेष रूपमा “त्रिएक सिद्धान्त” (Doctrine of the Trinity) लाई स्पष्ट, व्यवस्थित र आधिकारिक रूपमा स्थापित गर्न ठूलो योगदान पुर्‍यायो। परमपिता (God the Father), पुत्र अर्थात् येशू ख्रीष्ट (God the Son), तथा पवित्र आत्मा (Holy Spirit) बीचको सम्बन्धबारे चर्चभित्र भइरहेका विवादहरू समाधान गर्ने प्रयास यही परिषद्मा गरिएको थियो।

१. त्रिएक सिद्धान्तको अर्थ

त्रिएक (Trinity) भन्नाले एउटै परमेश्वर तीन व्यक्तित्वमा विद्यमान हुनु भन्ने ख्रीष्टियन विश्वास हो। यी तीन व्यक्तित्व हुन्:

• पिता परमेश्वर (Father)
• पुत्र – Jesus Christ
• पवित्र आत्मा (Holy Spirit)

ख्रीष्टियन विश्वासअनुसार यी तीन अलग व्यक्तित्व भए पनि तिनीहरूको दैवी स्वभाव एउटै हुन्छ। अर्थात् तीन “व्यक्ति” भए पनि परमेश्वर एउटै हुनुहुन्छ भन्ने शिक्षा नै त्रिएक सिद्धान्तको आधार हो।

यो पनि पढ्नुहोस्: त्रिएक परमेश्वर सम्बन्धी सिद्धान्तको बिकास र योगदान

प्रारम्भिक ख्रीष्टियन समुदायमा यस विषयमा पूर्ण स्पष्टता थिएन। विशेषगरी येशू ख्रीष्ट परमेश्वरसँग कस्तो सम्बन्धमा हुनुहुन्छ भन्ने विषयमा ठूलो विवाद थियो।

२. एरियन विवाद (Arian Controversy)

त्रिएक सिद्धान्तको विकासमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती Arius नामक पादरीबाट आयो। उनले यस्तो शिक्षा दिएका थिए:

• पुत्र (येशू ख्रीष्ट) परमपिता समान शाश्वत हुनुहुन्न।
• पिताले पुत्रलाई सृष्टि गर्नुभएको हो।
• त्यसैले पुत्र परमेश्वरभन्दा निम्न हुनुहुन्छ।

यो विचार “एरियनवाद” (Arianism) का नामले प्रसिद्ध भयो। एरियसका विचारहरू चर्चभित्र तीव्र रूपमा फैलिन थालेपछि ठूलो धार्मिक विवाद उत्पन्न भयो। धेरै बिशप र धर्मगुरुहरू यस विषयमा विभाजित भए।

यदि यस विवादलाई समाधान नगरिएको भए सम्पूर्ण चर्च विभाजन हुने खतरा थियो। यही कारण Constantine the Great ले नाइसिया परिषद् बोलाएका थिए।

३. नाइसिया परिषद्को भूमिका

परिषद्ले अन्ततः एरियसको शिक्षालाई अस्वीकार गर्‍यो र घोषणा गर्‍यो कि:

• पुत्र परमपिताबाट जन्मनुभएको हो, सिर्जना गरिएको होइन।
• पुत्र र परमपिता एउटै दैवी स्वभाव (substance) का हुन्।
• येशू ख्रीष्ट पूर्ण रूपमा परमेश्वर हुनुहुन्छ।

४. नाइसिन विश्वासघोषणा (Nicene Creed)

यसमा भनिएको थियो कि:

• येशू “साँचो परमेश्वरबाट साँचो परमेश्वर” हुनुहुन्छ।
• उहाँ जन्मनुभएको हो, सिर्जना गरिएको होइन।
• उहाँ परमपितासँग एउटै दैवी तत्त्वका हुनुहुन्छ।

यो घोषणाले ख्रीष्टियन धर्मशास्त्रलाई एकीकृत गर्न अत्यन्त ठूलो भूमिका खेल्यो।

५. पवित्र आत्मासम्बन्धी समझ

नाइसिया परिषद्ले मुख्य रूपमा परमपिता र पुत्रको सम्बन्धमा ध्यान दिएको थियो। पवित्र आत्माको विषयमा त्यति विस्तृत चर्चा गरिएको थिएन। तर परिषद्ले पवित्र आत्माको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्‍यो।

पछि First Council of Constantinople मा पवित्र आत्माको दैवी स्वरूपलाई अझ स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरियो। त्यसपछि त्रिएक सिद्धान्त पूर्ण रूपमा व्यवस्थित रूपमा स्थापित भयो।

६. त्रिएक सिद्धान्तको महत्व

त्रिएक सिद्धान्त ख्रीष्टियन विश्वासको केन्द्रबिन्दु बन्यो। यसको महत्व निम्न प्रकारले देखिन्छ:

(क) येशूको दैवी स्वरूपको पुष्टि

यस सिद्धान्तले येशू ख्रीष्ट केवल महान शिक्षक वा अगमवक्ता मात्र नभई साक्षात् परमेश्वर हुनुहुन्छ भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो।

(ख) चर्चको एकता

विभिन्न मतभेद हटाई एउटै आधिकारिक विश्वास स्थापित गर्न मद्दत गर्‍यो।

(ग) धर्मशास्त्रीय स्पष्टता

परमेश्वरको स्वरूप र उहाँको कार्यबारे व्यवस्थित धर्मशास्त्रीय व्याख्या सम्भव भयो।

(घ) भविष्यका परिषद्हरूको आधार

पछि भएका चर्च परिषद्हरूले यही सिद्धान्तलाई आधार मानेर थप धार्मिक व्याख्याहरू विकास गरे।

७. दीर्घकालीन प्रभाव

त्रिएक सिद्धान्त आज पनि अधिकांश ख्रीष्टियन सम्प्रदायहरूको मूल विश्वास हो। Roman Catholic Church, Eastern Orthodox Church तथा अधिकांश प्रोटेस्टेन्ट चर्चहरूले यही सिद्धान्त स्वीकार गर्छन्।

यस सिद्धान्तले ख्रीष्टियन धर्मशास्त्र, आराधना, प्रार्थना तथा धार्मिक शिक्षामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। आज पनि बप्तिस्मा, प्रार्थना र उपासनामा “परमपिता, पुत्र र पवित्र आत्माको नाममा” भन्ने प्रयोग यही त्रिएक विश्वासको प्रतीक हो।

८.विश्वासशास्त्रीय एकता

परिषद्ले “आधिकारिक विश्वास” र “विविश्वास” बीच स्पष्ट सीमा निर्धारण गर्‍यो। यसपछि चर्चले विश्वासशास्त्रीय शुद्धतालाई विशेष महत्व दिन थाल्यो।

९. नाइसिया परिषद्को दीर्घकालीन प्रभाव

९.१ विश्व ख्रीष्टियन विश्वासमा प्रभाव

आज पनि अधिकांश क्याथोलिक, अर्थोडक्स तथा प्रोटेस्टेन्ट चर्चहरूले निकेयन क्रिडलाई स्वीकार गर्छन्। यसले विश्वव्यापी ख्रीष्टियन पहिचान निर्माण गर्न मद्दत गरेको छ।

९.२ युरोपेली सभ्यतामा प्रभाव

नाइसियाले:

• मध्ययुगीन राजनीति
• शिक्षा प्रणाली
• धार्मिक कानुन
• दार्शनिक चिन्तन
• कला तथा संस्कृति

सबै क्षेत्रमा प्रभाव पार्‍यो।

९.३ धार्मिक परिषद्हरूको परम्परा

नाइसिया परिषद्ले “विश्वव्यापी परिषद्” (Ecumenical Council) को परम्परा स्थापना गर्‍यो।

पछि:

• कन्स्टान्टिनोपल परिषद्
• एफिसस परिषद्
• चाल्सिडन परिषद्

जस्ता सभाहरू आयोजना भए।

१०. आधुनिक ऐतिहासिक मूल्याङ्कन

आधुनिक इतिहासकारहरूले नाइसिया परिषद्लाई केवल धार्मिक सभा मात्र मान्दैनन्। यो:

• राजनीतिक एकताको प्रयास,
• धार्मिक संस्थागतकरण,
• दार्शनिक बहस,
• तथा साम्राज्य निर्माणको उपकरण

समेत थियो। कतिपय विद्वान्हरूका अनुसार कन्स्टान्टिनले धार्मिक एकताको माध्यमबाट साम्राज्यलाई स्थिर बनाउन खोजेका थिए। अर्कोतर्फ, धेरै विश्वासशास्त्रीहरूका अनुसार नाइसियाले ख्रीष्टियन विश्वासको मूल विश्वासलाई सुरक्षित राख्यो।

निष्कर्ष

First Council of Nicaea विश्व इतिहासको अत्यन्त निर्णायक धार्मिक तथा राजनीतिक घटना थियो। यसले ख्रीष्टियन विश्वासको आधिकारिक सिद्धान्त निर्धारण गर्नुका साथै रोमी साम्राज्यको राजनीतिक एकतालाई पनि सुदृढ बनायो।

एरियन विवाद समाधान गर्दै परिषद्ले येशू ख्रीष्टको दैवी स्वरूपलाई औपचारिक रूपमा स्वीकार गर्‍यो। ख्रीष्टियन विश्वासको साझा आस्था स्थापित भयो। यस परिषद्ले चर्च प्रशासन, धार्मिक अनुशासन तथा राज्य–चर्च सम्बन्धलाई नयाँ दिशा दियो। यसको प्रभाव आजसम्म विश्वभरका चर्चहरूमा देख्न सकिन्छ।

नाइसिया परिषद् केवल एउटा धार्मिक सभा मात्र थिएन; यो विश्व सभ्यता, राजनीति, दर्शन तथा धार्मिक इतिहासलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्ने ऐतिहासिक मोड थियो।

Bibliography

Anatolios, Khaled. Athanasius: The Coherence of His Thought. London: Routledge, 1998.

Bettenson, Henry, and Chris Maunder, eds. Documents of the Christian Church. 4th ed. Oxford: Oxford University Press, 2011.

Chadwick, Henry. The Early Church. London: Penguin Books, 1993.

Eusebius of Caesarea. Life of Constantine. Translated by Averil Cameron and Stuart Hall. Oxford: Clarendon Press, 1999.

González, Justo L. The Story of Christianity: Volume 1. New York: HarperOne, 2010.

Kelly, J. N. D. Early Christian Doctrines. London: A&C Black, 1977.

MacCulloch, Diarmaid. A History of Christianity. New York: Viking Press, 2009.

Pelikan, Jaroslav. The Christian Tradition: A History of the Development of Doctrine. Chicago: University of Chicago Press, 1971.

Schaff, Philip, and Henry Wace, eds. Nicene and Post-Nicene Fathers. Peabody, MA: Hendrickson Publishers, 1994.

Wilken, Robert Louis. The First Thousand Years: A Global History of Christianity. New Haven: Yale University Press, 2012.

अधिकारी, हेमराज। विश्व इतिहासका महत्वपूर्ण घटनाहरू. काठमाडौं: विद्यार्थी पुस्तक भण्डार, २०७५।

काफ्ले, कृष्णप्रसाद। ईसाई विश्वासको इतिहास. काठमाडौं: एकता प्रकाशन, २०७२।

गौतम, तुलसीराम। पाश्चात्य सभ्यता र इतिहास. काठमाडौं: एम. के. पब्लिकेशन, २०७४।

नेपाल, रमेश। विश्वास, दर्शन र सभ्यता. ललितपुर: साझा प्रकाशन, २०७६।

भट्टराई, मोहन। रोमी साम्राज्यदेखि मध्ययुगसम्म. काठमाडौं: विद्यार्थी प्रकाशन, २०७३।

तामाङ, दिल बहादुरफ ख्रीष्टियन मण्डली इतिहास. काठमाडौः जिएफए, २०२२ ।