ख्रीष्टीय मुक्तिको सिद्धान्त (Order of Salvation / Ordo Salutis) अन्तर्गत तीनवटा केन्द्रीय अवधारणाहरूले विशेष स्थान ओगट्छन्: धर्मीकरण (Justification), पवित्रीकरण (Sanctification), र महिमिकरण (Glorification)। यी तीनवटै शब्द एकआपसमा सम्बन्धित भए पनि, प्रत्येकको आफ्नै फरक अर्थ, समय-सन्दर्भ र धर्मशास्त्रीय आधार छ। धेरैजसो विश्वासीहरूले यी शब्दहरूलाई पर्यायवाचीको रूपमा प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ, तर सुधारवादी (Reformed) र इभान्जेलिकल धर्मशास्त्रले यिनलाई मुक्तिको प्रक्रियाका फरक-फरक चरणका रूपमा स्पष्ट रूपले छुट्याउँछ। यस लेखले बाइबलका सान्दर्भिक पदहरूको आधारमा र प्रमुख धर्मशास्त्रीहरूको दृष्टिकोणसहित यी तीन अवधारणाहरूलाई विश्लेषणात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नेछ।
१. धर्मीकरण (Justification)
१.१ परिभाषा र प्रकृति
धर्मीकरण भनेको परमेश्वरले पापी मानिसलाई ख्रीष्टमा भएको विश्वासको आधारमा धर्मी घोषणा गर्नुहुने कानूनी वा न्यायिक (forensic) कार्य हो। यो कार्य तत्काल (instantaneous) हुन्छ र यसमा मानिसको आन्तरिक चरित्रमा परिवर्तन ल्याउने भन्दा पनि परमेश्वरसामु उसको कानूनी स्थितिमा परिवर्तन ल्याउने कुरा जोड दिइन्छ। यसको अर्थ मानिस वास्तवमा धर्मी बनाइएको होइन, बरु धर्मी गनिएको वा घोषित गरिएको हो।
१.२ बाइबलीय आधार
प्रेरित पावलले रोमीहरूलाई लेखेको पत्रमा धर्मीकरणको सिद्धान्तलाई सबैभन्दा विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। रोमी ३:२३-२४ मा उल्लेख भएअनुसार सबैले पाप गरेका छन् र परमेश्वरको महिमाबाट टाढा परेका छन्, तर ख्रीष्ट येशूमा भएको उद्धारद्वारा उहाँको अनुग्रहबाट सित्तैंमा धर्मी ठहराइन्छन्। रोमी ५:१ मा विश्वासद्वारा धर्मी ठहरिएकाहरूले परमेश्वरसँग शान्ति पाएको कुरा बताइएको छ। गलाती २:१६ मा पावलले व्यवस्थाका कामद्वारा होइन तर ख्रीष्टमा भएको विश्वासद्वारा मात्र मानिस धर्मी ठहरिने कुरा जोड दिन्छन्। रोमी ४:५ मा अब्राहामको उदाहरणलाई लिएर विश्वासलाई नै धार्मिकताको रूपमा गनिएको देखाइएको छ।
१.३ धर्मशास्त्रीहरूको विचार
मार्टिन लुथर (Martin Luther) ले धर्मीकरणलाई सोला फिदे (sola fide – “केवल विश्वासद्वारा”) को सिद्धान्तसँग जोडे र यसलाई सुधार आन्दोलनको आधारशिला मान्थे। उनको दृष्टिकोणअनुसार धर्मीकरण भनेको simul iustus et peccator अर्थात् विश्वासी एकैसाथ धर्मी पनि हो र पापी पनि हो भन्ने अवस्था हो । किनभने ख्रीष्टको धार्मिकता विश्वासीलाई “आरोपित” (imputed) गरिन्छ, आन्तरिक रूपमा परिवर्तन गरिँदैन।
जोन क्याल्भिन (John Calvin) ले पनि धर्मीकरणलाई ख्रीष्टसँगको संयोजन (union with Christ) को फलस्वरूप हुने न्यायिक घोषणाको रूपमा वर्णन गरे। क्याल्भिनको लागि धर्मीकरण र पवित्रीकरण दुवै ख्रीष्टसँगको एकताबाट आउँछन्, तर तिनलाई छुट्याएर बुझ्नुपर्छ । धर्मीकरण भनेको स्थिति (status) हो भने पवित्रीकरण प्रक्रिया (process) हो।
रोमन क्याथोलिक धर्मशास्त्रले भने धर्मीकरणलाई फरक ढंगले बुझ्छ । यसअनुसार धर्मीकरण एक क्रमिक प्रक्रिया हो जसमा अनुग्रहद्वारा मानिस वास्तवमै भित्री रूपमा धर्मी बनाइन्छ, केवल कानूनी रूपमा घोषित मात्र गरिँदैन। यो भिन्नता नै प्रोटेस्टेन्ट र क्याथोलिक धर्मशास्त्रबीचको ऐतिहासिक विवादको एउटा मुख्य बिन्दु हो।
उदाहरणको लागि, अदालतको उपमाले धर्मीकरणलाई देखाउँछ । दोषी व्यक्ति उभिएको छ, तर न्यायाधीशले ख्रीष्टको बलिदानको आधारमा “निर्दोष” घोषणा गर्नुहुन्छ।
२. पवित्रीकरण (Sanctification)
२.१ परिभाषा र प्रकृति
पवित्रीकरण भनेको धर्मी ठहरिएपछि विश्वासीको जीवनमा पवित्र आत्माको कार्यद्वारा क्रमशः ख्रीष्टको स्वरूपमा रूपान्तरित हुँदै जाने प्रक्रिया हो। धर्मीकरणले कानूनी स्थिति बदल्छ भने पवित्रीकरणले वास्तविक चरित्र र आचरणलाई बदल्छ। यो एउटा जीवनभरि चल्ने (progressive) प्रक्रिया हो, जुन विश्वासीको पृथ्वीको जीवनमा कहिल्यै पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदैन।
२.२ बाइबलीय आधार
१ थेस्सलोनिकी ४:३ मा परमेश्वरको इच्छा नै विश्वासीहरूको पवित्रीकरण हो भनी उल्लेख गरिएको छ। १ थेस्सलोनिकी ५:२३ मा पावलले शान्तिका परमेश्वरले विश्वासीहरूलाई पूर्ण रूपले पवित्र पारून् र तिनीहरूका आत्मा, प्राण र शरीर दोषरहित रहून् भनी प्रार्थना गरेका छन्, जसले पवित्रीकरणको समग्र (आत्मा, प्राण, शरीर समेतको) र निरन्तर स्वभावलाई देखाउँछ। रोमी ६:२२ मा पापबाट स्वतन्त्र भई परमेश्वरका दास भएकाहरूले पवित्रताको फल पाउने कुरा बताइएको छ। हिब्रू १२:१४ मा पवित्रताविना कसैले पनि परमप्रभुलाई देख्न नसक्ने चेतावनी दिइएको छ, जसले पवित्रीकरणको नैतिक महत्त्वलाई जोड दिन्छ। फिलिप्पी १:६ मा परमेश्वरले विश्वासीहरूमा थालनु भएको असल काम ख्रीष्ट येशूको दिनसम्म पूरा गर्नुहुने प्रतिज्ञा गरिएको छ, जसले पवित्रीकरणको निरन्तरता र भविष्यमुखी स्वभावलाई संकेत गर्छ।
२.३ धर्मशास्त्रीहरूको विचार
सुधारवादी परम्परा (Reformed tradition), विशेषतः जोन क्याल्भिन र पछिका धर्मशास्त्रीहरू जस्तै लुइस बर्खोफ (Louis Berkhof), ले पवित्रीकरणलाई क्रमिक र आजीवन चल्ने प्रक्रियाको रूपमा बुझ्छन्, जसमा विश्वासीले यस जीवनमा पूर्ण पवित्रता प्राप्त गर्न सक्दैन। बर्खोफका अनुसार पवित्रीकरण परमेश्वरको सार्वभौम कार्य हो, तर यसमा मानिसको सक्रिय सहभागिता पनि आवश्यक हुन्छ । यसैलाई “सहकार्यात्मक तर एकपक्षीय रूपमा दैवी” (monergistic in origin, synergistic in outworking) भनेर वर्णन गरिन्छ।
जोन वेस्ली (John Wesley) र मेथोडिस्ट परम्पराले भने “सम्पूर्ण पवित्रीकरण” (Entire Sanctification) वा “ख्रीष्टीय सिद्धता” (Christian Perfection) को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे, जसअनुसार विश्वासीले यसै जीवनमा पवित्र आत्माको विशेष कार्यद्वारा पापबाट पूर्ण स्वतन्त्रताको अनुभव गर्न सक्छ । यद्यपि वेस्लीले यसलाई निरपेक्ष सिद्धता नभई प्रेममा पूर्णताको रूपमा बुझाउँथे।
जोन ओवेन (John Owen) जस्ता प्युरिटन धर्मशास्त्रीहरूले पवित्रीकरणलाई “पापसँगको संघर्ष” (mortification of sin) को रूपमा वर्णन गरे, जसमा विश्वासीले पवित्र आत्माको शक्तिद्वारा निरन्तर पापी स्वभावविरुद्ध लड्नुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिइयो।
उदाहरणको लागि, बगैंचाको उपमाले पवित्रीकरणलाई देखाउँछ । बीउ रोपिएदेखि परिपक्व रूख हुँदासम्मको क्रमिक बढाइ, सँगसँगै झारपात उखेल्ने निरन्तर हेरचाह।
३. महिमिकरण (Glorification)
३.१ परिभाषा र प्रकृति
महिमिकरण भनेको मुक्तिको अन्तिम र पूर्ण चरण हो, जुन ख्रीष्टको दोस्रो आगमन र पुनरुत्थानको समयमा घटित हुनेछ। यसमा विश्वासीको शरीर र प्रकृति पूर्ण रूपमा पापरहित, अविनाशी र महिमामय बनाइनेछ। धर्मीकरण भूतकालीन (past) घटना हो, पवित्रीकरण वर्तमानकालीन (present) र निरन्तर प्रक्रिया हो, भने महिमिकरण भविष्यकालीन (future) र अन्तिम पूर्णता हो।
३.२ बाइबलीय आधार
रोमी ८:३० मा पावलले मुक्तिको सुनौलो शृंखला (golden chain of salvation) वर्णन गर्दै जसलाई परमेश्वरले पहिल्यै चिन्नुभयो, बोलाउनुभयो, धर्मी ठहराउनुभयो, र अन्ततः महिमित पनि गर्नुहुनेछ भनी बताउँछन्। १ कोरिन्थी १५:४२-४४ मा पुनरुत्थानको शरीरको प्रकृतिलाई वर्णन गरिएको छ, जुन नाशवान अवस्थाबाट अविनाशी, अपमानबाट महिमामय, र दुर्बलताबाट शक्तिशाली अवस्थामा परिवर्तन हुनेछ। फिलिप्पी ३:२०-२१ मा ख्रीष्ट फर्कँदा उहाँले विश्वासीहरूको दीन शरीरलाई आफ्नो महिमित शरीरजस्तै रूपान्तरण गर्नुहुने प्रतिज्ञा गरिएको छ। १ यूहन्ना ३:२ मा ख्रीष्ट प्रकट हुँदा विश्वासीहरू उहाँजस्तै हुनेछन् भन्ने आशा व्यक्त गरिएको छ, किनभने उहाँ जस्तो हुनुहुन्छ त्यस्तै तिनीहरूले उहाँलाई देख्नेछन्।
३.३ धर्मशास्त्रीहरूको विचार
वेन ग्रुडेम (Wayne Grudem) आफ्नो Systematic Theology मा महिमिकरणलाई मुक्तिको अन्तिम चरणको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्, जुन ख्रीष्टको पुनरागमनको समयमा विश्वासीहरूको शरीरको पुनरुत्थान र रूपान्तरणसँग सम्बन्धित छ। उनका अनुसार महिमिकरण पूर्णतः परमेश्वरको कार्य हो जसमा मानिसको कुनै योगदान हुँदैन, किनभने यो भविष्यमा घट्ने घटना हो जुन वर्तमान जीवनमा प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सकिँदैन।
जोन मरे (John Murray) आफ्नो Redemption Accomplished and Applied मा मुक्तिको क्रम (ordo salutis) लाई विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्दै महिमिकरणलाई पवित्रीकरणको तार्किक र अनिवार्य परिणतिको रूपमा हेर्छन् । जे परमेश्वरले धर्मी ठहराउनुभयो र पवित्र पार्नुभयो, उनीहरूलाई अन्ततः महिमित पनि गर्नुहुनेछ भन्ने कुरामा निश्चितता व्यक्त गरिन्छ।
एन्थोनी हुक्मा (Anthony Hoekema) आफ्नो Saved by Grace मा महिमिकरणलाई “already but not yet” (अहिले नै तर पूर्ण रूपमा अझै होइन) को एस्खाटोलोजिकल (अन्त्यकालीन) संरचनामा राख्छन् । विश्वासीले वर्तमानमा नै आत्मिक रूपमा नयाँ सृष्टिको अनुभव गर्न थालिसकेको भए पनि, शारीरिक र पूर्ण महिमिकरण भविष्यमा मात्र पूरा हुनेछ।
उदाहरणको लागि, किराबाट पुतली बन्ने रूपान्तरणले महिमिकरणलाई देखाउँछ । क्रमिक होइन, अन्तिममा एकैचोटि पूर्ण भिन्न र महिमित रूपमा परिणत हुने कुरा।
४. तुलनात्मक विश्लेषण
| आधार | धर्मीकरण | पवित्रीकरण | महिमिकरण |
| समय | भूतकालीन, एकपटकको घटना | वर्तमानकालीन, निरन्तर प्रक्रिया | भविष्यकालीन, अन्तिम घटना |
| प्रकृति | न्यायिक/कानूनी घोषणा (स्थिति) | नैतिक/आन्तरिक रूपान्तरण (चरित्र) | शारीरिक/भौतिक पूर्णता (प्रकृति) |
| सम्बन्धित पक्ष | परमेश्वरको घोषणा | विश्वासी र पवित्र आत्माको सहकार्य | परमेश्वरको सार्वभौम पूर्ण कार्य |
| प्रमुख पद | रोमी ३:२४; ५:१ | १ थेस्सलोनिकी ५:२३ | रोमी ८:३०; १ कोरिन्थी १५:४२-४४ |
माथिको समयरेखा चित्रले तीनवटै अवधारणालाई क्रमशः भूतकाल (स्थिति), वर्तमानकाल (चरित्र), र भविष्यकाल (प्रकृति) मा देखाउँछ, र प्रत्येक वृत्तमा क्लिक गर्दा थप व्याख्या पनि पाउन सकिन्छ।
अब पावलले रोमी ८:३० मा वर्णन गरेको “मुक्तिको सुनौलो शृंखला” (golden chain of salvation) लाई पनि छुट्टै चित्रमा देखाउँछु, जसले धर्मीकरणअघिका चरणहरू (पूर्वज्ञान र बोलावट) र त्यसपछिका चरणहरूलाई एकसाथ जोड्छ।
यी दुवै चित्रले सिद्धान्तलाई सजिलैसँग बुझ्न मद्दत गर्नेछन् । पहिलोले तीन चरणको समयक्रम, र दोस्रोले रोमी ८:३० अनुसार पूर्ण शृंखलालाई देखाउँछ। कुनै बक्समा क्लिक गर्नुभयो भने त्यसबारे थप व्याख्या पनि पाउनुहुनेछ।
निष्कर्ष
धर्मीकरण, पवित्रीकरण, र महिमिकरण तीनवटै मुक्तिको एउटै अखण्ड योजनाका फरक-फरक तर एकआपसमा अभिन्न रूपले जोडिएका चरणहरू हुन्। धर्मीकरणले विश्वासीलाई परमेश्वरसामु कानूनी रूपमा धर्मी ठहराउँछ, पवित्रीकरणले उसलाई व्यवहारमा ख्रीष्टको स्वरूपमा रूपान्तरित गर्दै लैजान्छ, र महिमिकरणले अन्ततः उसलाई पूर्ण र अविनाशी अवस्थामा पुर्याउँछ। सुधारवादी, वेस्लियन, र क्याथोलिक परम्पराहरूबीच यी अवधारणाहरूको विस्तृत बुझाइमा भिन्नता भए पनि, यी तीनवटै मुक्तिको समग्र र प्रगतिशील प्रकृतिलाई प्रतिबिम्बित गर्छन् भन्नेमा व्यापक सहमति पाइन्छ।
थप अध्ययनको लागिः
मार्टिन लुथर र उनका ९५ वटा सिद्धान्तहरू
ख्रीष्टियान विश्वासमा Sola भनेको के हो ? यसको महत्व् के छ ?
